Презентация на тему: СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ

СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ
1/77
Средняя оценка: 4.6/5 (всего оценок: 18)
Код скопирован в буфер обмена
Скачать (295 Кб)
1

Первый слайд презентации

СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ САРАПТАУ Сүт – сүт қоректі жануарлардан алынатын, аса қасиетті тағам. Бұл тарауда сапалы сүт алудың жолдары, сүттің химиялық құрамы, тағамдық маңызы, санитариялық сараптау әдістері мен санитариялық бағалау мәселелері қарастырылады. Сүттiң тағамдық маңызы мен биологиялық қасиеттерi. Сүт - тағамдық маңызы жоғары, иммунологиялық және бактерицидтiк қасиеттерi мол, ұрғашы сүт қоректi жануарлардың сүт бездерiнде пайда болатын күрделi биологиялық сұйықтық. Ол жаңа туған нәресте мен ересек адамдар үшiн еш нәрсемен алмастыруға болмайтын бағалы тағам. Сүттiң құрамында адам организмi үшiн өте қажетті, ара-қатынастары теңгерiлген және өте сiңiмдi заттар ( ақзат, май, көмірсу, минералды заттар, дәрумендер, ферменттер, гормондар т.б.) мол. Сүт балалар, екiқабат немесе емшекте баласы бар әйелдер, сондай-ақ мосқал және ауру адамдардың тамақтануында ерекше орын алады. Сүттiң ақзаты адам организмiнде жаңа ұлпа түзетiн пластикалық материал ретiнде шешушi орын алады және ферменттер мен гормондар сияқты биологиялық белсенді заттарды құрады. Ақзаттың құрамында теңгерiлген аминқышқылдарының болуы және организмде ойдағыдай қорытылып, жақсы сiңуi (96-98%) оның бағасын жоғарылатады. Ет, балық және көкөнiс өнiмдерiмен салыстырғанда: метионин, триптофан, лейцин, изолейцин, валин және фенилаланин сияқты алмаспайтын аминқышқылдары сүт ақзатында едәуір артық болады. Сүт майының биологиялық маңызы ондағы қанықпаған және қаныққан май қышқылдары, сондай-ақ фосфолипидтердiң қасиетіне байланысты.

Изображение слайда
2

Слайд 2

Сүт майының iшiнде, организмдегi зат алмасу үрдісінде үлкен орын алатын линол, линолен, арахидон сияқты мол қанықпаған ( поли ) қышқылдардың болуы биологиялық маңыздылығының кепiлi. Бұл қышқылдар ұлпа iшiндегi зат алмасуға қатысады, жүйке ұлпаларының құрамына кiредi, қан iшiндегi холестериннiң мөлшерiн реттейдi, қан тамырының созылғыштығын арттырады, простогландиндардың түзілуіне жағдай жасайды. Сүт липидтерiнiң құрамында, майда еритiн А, Д, Е, К дәрумендері мол. Сүт майының балқу температурасы төмен (28-36 0 С) болғандықтан, оның сiңiмдiлiгi жоғары (98%). Адам тағамында сүт өнімдерінің орны ерекше, олардың даму барысындағы биохимиялық үрдістер сүт өнімдерінің (қатық, қымыз, айран, т.б.) тағамдық құндылығын, сіңірілуін арттырады. Лактоза – ұлпа және дәрумендердiң құрамындағы жүрек, бауыр, бүйрек жұмыстарына қажет қуат беретiн зат. Ол iшек iшiнде сүт қышқылына дейiн ыдырап, шiру үрдістерінiң дамуына кедергi жасайтын бактериялардың өсiп-өнуiне жағдай туғызады. Адам организмiне лактозаның 98% сiңедi. Адам организмiнде сүт минералды заттары ұлпа iшiндегi қышқыл мен сiлтiнiң тепе-теңдiгiн және қанның осмостық қысымын реттейді. Сүт майымен суда еритiн дәрумендер организмге сіңімділігі және маңызы жөнінен ерекше орын алады. Сүт iшiнде гормондар, ферменттер, простагландиндер сияқты

Изображение слайда
3

Слайд 3

Сиыр сүтiнiң негiзгi ақзаттарындағы аминқышқылдарының құрамы, % Аминқышқылдары Фракциялан баған казеин Казеиннiң фракциясы Сарысу ақзат тары альфа бет т а г амма к аппа л акта- альбумин л акта г лобулин И ммуно - глобулин ақзат тары Май т ү йiршiк-терi қабығы Глю т амин 22,4 22,5 23,5 22,3 17,4 12,9 19,5 - 12,9 Пр олин 11,3 8,2 16,0 17,0 8,8 1,5 4,1 - 4,7 Лейцин 9,2 7,9 11,6 12,0 6,1 11,5 15,6 19,5 8,7 Ли з ин 8,2 8,9 6,5 6,2 5,8 11,5 11,4 13,5 5,9 Валин 7,2 6,3 10,2 0,5 5,1 4,7 5,8 19,8 5,7 Аспар а гин 7,1 8,4 4,9 4,0 7,3 18,7 11,4 - 4,8 Серин 6,3 6,3 6,8 5,5 6,1 4,8 5,0 - 4,8

Изображение слайда
4

Слайд 4

Тирозин 6,3 8,1 3,2 3,7 7,4 5,4 3,8 - 3,2 Изолейцин 6,1 6,4 5,5 4,4 6,1 6,8 8,4 6,2 5,7 Фенилаланин 5,0 4,6 5,8 5,8 4,1 4,5 3,5 7,4 5,0 Треонин 4,9 4,9 5,1 4,4 6,6 5,5 5,8 20,6 6,0 Арг и нин 4,1 4,3 3,4 1,9 4,0 1,2 2,9 8,4 7,0 Гистидин 3,1 2,9 3,1 3,7 1,7 2,9 1,6 4,0 3,0 Аланин 3,0 3,7 1,7 2,3 5,4 7,4 21,0 - - Метионин 2,8 2,5 3,4 4,1 1,0 1,0 3,2 2,1 2,1 Гликокол 2,7 2,8 2,4 1,5 - 3,2 1,1 -, - Глицин 3,0 1,3 2,4 1,5 1,3 1,4 3,2 - 3,1 Триптофан 1,2 1,5 0,7 1,2 1,1 7,0 1,9 5,1 1,7 Цистин 0,3 0,4 0,1 0,0 1,1 6,4 2,3 6,2 1,5

Изображение слайда
5

Слайд 5

С ү т майының май қышқылдары Қ ышқылдар Қ аныққан Қ ышқылдар Қ анықпаған Май iшiндегi мөлшерi Балқу темпера-турасы 0 С Май iшiндегi мөлшерi Балқу температурасы 0 С Май 2,5-5,0 -7,9 Капролеин 0,1-0,4 12,0 Капрон 1,0-3,5 -3,4 Лауролеин 0,2-0,4 15,0 Каприл 0,4-1,7 16,7 Миристолеин 1,5-3,5 18,5 Кап рин 0,8-3,6 3 1,6 Пальмитолеин 1,5-5,6 0,5 Лаур ин 0, 8 -3, 9 44, 2 Олеин 16,7-37,6 13,4 Миристин 7,6-13,2 53,9 Линол 1,0-5,2 5,0 Пальмитин 20,0-36,0 62,9 Линолен 0,1-2,1 11,0 Сте а рин 5,5-13,7 69,6 Арахидон 0,1-0,5 4 9,5 Арахин 0,3-1,3 75,3

Изображение слайда
6

Слайд 6

Биологиялық белсенді заттар, организмнiң iндетке қарсылығын күшейтетiн бактериостатикалық және бактерицидтiк заттар ( лизоцим, иммуноглобулиндер, лактениндер, лактоферрин т.б.) болады. Адам тағамдарында сүт өнiмдерiнiң - айран, май, сүзбе т.б. орны ерекше. Ашытқан сүт өнiмдерiнiң (айран, сүзбе, қатық, қаймақ, қымыз, шұбат, ацидофилин сүтi т.б.) тағамдық маңызымен қатар диеталық және емдiк қасиеттерi де бар. Ашытылған сүт өнімдері ас қорытуды жақсартады, асқазан аурулары, созылмалы бронхит, туберкулез, қан аздық, бауыр, бүйрек, жүрек-тамыр жүйесi ауруларында көмектеседi. Май мен iрiмшiк химиялық құрамының байлығы және организм ге сiңiмдiлiгiне қарай жоғары бағалы тағам болып саналады. Сүттiң құрамы мен қасиетi. Сиыр сүтiнiң құрамы өте күрделi. Атап айтқанда сүттiң құрамында су, май, ақзат, дәрумендер мен минералдық заттардың бiр қатар түрлерi, сүт қанты ферменттерi бар (6-кесте). Бүгiнгі күнге дейiн сүттiң құрамы толық тексерiлiп болған жоқ. Жоғарыдағы айтылған құрғақ заттар сүттiң 12,5% құрайды, ал қалған 87,5% су. Құрғақ заттар компонентi сүттiң тағамдық сапасын және технологиялық қасиетiн қамтамасыз етедi. Мал ауруға шалдықса, сүтке бактериялар түссе және басқа себептерден сүттiң ақзаты өзгеріске ұшырап, оның көптеген пайдалы заттары жойылып, тағамдық сапасы төмендейдi. Сүттің өндiрiстiк шикiзат ретiндегi қасиетi едәуiр кемидi. Сүт майы. Сиыр сүтiнің құрамында орта есеппен 3,8 % сүт майы болады. Сүттегi май диаметрi орта есеппен 2,5-3 микрон келетiн өте шағын түйiршiктерден құралады, олардың ең кiшiсiнiң мөлшерi 0,5 микрон, ең үлкенi 10 микрон болады. Мұндай май түйiршiктерiн микроскоппен 300-350 есе үлкейтiп, анық көруге болады.

Изображение слайда
7

Слайд 7

Май түйiршiктерiнiң практикалық маңызы өте зор. Май түйiршiктерi iрi болса, сүттi сепаратордан өткiзгенде қаймақ жақсы бөлiнедi. Май түйiршiктерi сыртынан ақзатты қабықпен қапталған, сондықтан олар бiр-бiрiмен қосылмайды, тек сүттi тартқанда немесе химиялық затпен әсер еткенде ғана олар бiр жерге топталады. 1 мл сүтте 1-ден 12 млрд, диаметрi 0,1-20 мкм май түйiршiктерi болады. Сүт майының құрамында жиырмадан астам адам организмiн е керектi май қышқылдары бар, ал басқа майларда мұндай қышқылдардың саны жетiден аспайды. Май iшiнде 7-8% дейiн май, капрон, капраль қышқылдары болады. Бұл қышқылдар майға тән иiс, тығыздық және басқа биологиялық қасиеттер бередi. Мал азығының құрамына, сауылу кезеңiне және басқа себептерге байланысты май iшiндегi кейбiр қышқылдардың саны мен сапасы әрдайым өзгерiп отырады. Осыған орай, майдың дәмi, тығыздығы өзгередi. Егер, май құрамында стеарин, пальмитин және арахин қышқылдары басым болса, онда ол май үгiлгiш келедi және иiсi азаяды. Құрамында олеин қышқылы көп болса, май босаң, қолға жұққыш келедi, дәмi өсiмдiк майының дәмiне ұқсайды, ұзақ сақталмайды. Мұндай май, малды күнбағыспен қалыптағы мөлшерден артық азықтандырғанда пайда болады. Өндiрiсте мұндай майға басқа компоненттер қосып, маргарин дайындайды. Суалар кезеңiнде сиырдың сүтi майлы болады. Сүт майы өсiмдiк майынан әлде қайда құнды. Сондықтан, оны молайту және сапасын жақсарту мал шаруашылығы қызметкерлерiнiң маңызды мiндетi. Сүт iшiнде май тәрiздес заттар ( липоидтар ) фосфолипидтер, лецитин, кефалин, сфингомиелин және стеариндер кездеседi. Оның iшiнде фосфатидтердiң мал организмiн дегi атқаратын қызметi өте зор. Ол май безiнiң iшiнде майдың пайда болуына қатысады, май түйiршiктерi қабығының құрамына кiредi және оларды сүт iшiнде біріктірмейді. Стеарин, холестерин және эргостерин сүтте аз мөлшерде болғанымен, зат алмасуын реттеуде әсері мол. Эргостерин күн сәулесi мен ультракүлгiн сәуленiң әсерiнен "Д" дәруменiне айналады және кальций мен фосфор қышқылдары тұздарының дұрыс алмасуына көмектеседi.

Изображение слайда
8

Слайд 8

Ақзат. Сиыр сүтiнiң құрамында орта есеппен 3,3% ақзат болады, оның 2,7% казеин, 0,5% альбумин және 0,1% глобулин. Сүт ақзатының басқа ақзаттардан айырмашылығы, оның құрамында адам мен хайуанаттардың организмiне керектi аминқышқылдарының бәрі бар. Олар - триптофан, фенилаланин, метионин, лизин, валин, треонин, аргинин, гистидин, изолейцин, лейцин т.б. Казеин - [NH 2 R (COOH) 4 (COO) 2 Ca ] сүт iшiнде 2,7% коллоидтық ерiтiндi түрiнде болады. Құрамында фосфор, кальций, күкiрт мөлшеріне және мәйек ферментiнiң, қышқыл әсерiнен ұйысу қасиетіне қарай казеиндi альфа, бетта, гамма және каппа фракцияларын ажыратады. Фракцияланбаған казеиннiң құрамында 53% көмiртегi, 7,1% сутегi, 15,6% азот, 22,6 % оттегi, 0,8% күкiрт, 0,9% фосфор болады. Казеиннiң гамма - формасы мәйек ферментiнiң әсерiнен өзгермейдi, ал альфа және бета формалары қоюланып ұйып қалады ( параказеин ). Казеиннiң изоэлектрлік нүктесi рН 4,6-4,7 маңында. Казеиннiң құрамында карбоксил тобының амин тобынан 2 есе көп болуына байланысты, фенолфталеин бойынша, оның реакциясы қышқыл болады. Сүттегi казеин кальций тұздарымен қосылып казеинфосфаткальций кешенін құрайды. Казеиннiң қышқылдық және сiлтiлiк, яғни амфотерлiк қасиетi болады. Бос амин топтары альдегидтермен, мысалы формальдегидпен әрекеттеседі, сүттегi ақзатты формалдық титрлеу әдiсiмен анықтау осыған негiзделген. Әлсiз қышқылдармен әрекет жасап, казеиндi бөлiп алуға болады. Бұл жағдайда казеинфосфаткальций кешені таза казеин және қышқыл тұздарына ажырайды. Бұндай реакция сүттiң табиғи ашу кезеңiнде де байқалады, демек сүт қышқылды бактериялардың әсерiнен, лактозаның ыдырауынан сүт қышқылы пайда болады.

Изображение слайда
9

Слайд 9

Әр түрлi жануарлар сүтiнiң химиялық құрамының орташа көрсеткiштерi мен тығыздығы, % Жануарлар т ү рлерi Су Құ рғақ зат Май Ақзат Сарысу ақзаты Лактоза Минерал - ды зат Калория лығы Қ ышқыл-дылы, Т Тығыз - дығы Барлығы Казеин Сиыр 87,4 12, 5 3,8 3,3 2,8 0,6 4,7 0,70 69 17 1029 Ешкi 86,8 13,2 4,3 3,6 3,0 0,4 4,5 0,85 73 17 1030 Қ ой 81,6 18,4 6,7 5,9 4,8 0,9 4,8 0,96 108 23 1035 Буйвол 82,6 17,4 7,7 4,3 3,6 0,6 4,6 0,80 110 18,7 1029 Зебу 83,4 16,6 7,7 4,5 3,2 3,6 0,80 110 19,5 1031 Солт ү стiк б ұ ғысы 63,3 36,7 22,5 10,3 8,7 2,5 1,40 230 - 1048

Изображение слайда
10

Слайд 10

І нген 85,0 15,0 5,4 3,8 2,9 0,9 5,1 0,70 76 17,2 1032 Бие 89,3 10,7 1,8 2,1 1,2 1,2 6,4 0,40 52 6,5 1032 М ә ш і (есек) 90,1 9,9 1,4 1,9 0,7 6,2 0,45 46 6,0 - Антилопа 77,2 22,8 10,6 7,2 6,0 3,9 1,10 - 1034 Бұлан 78,5 21,5 10,0 8,4 - 3,0 1,50 - - Ана сүті 88,3 11,7 3,0 2,06 1,56 0,6 7,5 0,23 68

Изображение слайда
11

Слайд 11

Реакцияның жүру үлгiсi : NH 2 -R-(COOH) 4 (COO) 2 Ca + 2CH 3 CH (OH) COOH   CH 3 CH (OH) COO  2 Ca+NH 2 -R-(COOH) 6 Мұнда казеин ащы дәмдi ұсақ үлпектi тұнбаға айналады. Казеиндi iрiмшiк және сүзбе дайындауға пайдаланады. Iрiмшiк iшiндегi ақзаттың ажырауына байланысты бос аминқышқылдары мен май қышқылдары және басқа хош иiстi заттар пайда болады. Мұның өзi дайын болған iрiмшiкке ерекше сүйкiмдi иiс пен дәм бередi. Сүт сарысуының ақзаттары. Майсызданған сүттегі казеинді қышқылмен немесе ұлтабар мәйегімен тұнбаға түсірген соң, сүт сарысуында 0,5-0,8% ақзат қалады. Олардың негізгісі бета-глобулин, L-лактоальбумин, қан сарысуының альбумині, иммуноглобулиндер, протеозопептондар, лактоферин, көк сүт ақзаттары алмаспайтын аминқышқылдарының мөлшері жағынан биологиялық құндылығы жоғары. Лактоальбумин. Тез сiңетiн ақзат, оның физиологиялық маңызы зор, әсiресе сәби мен жас төлге өте пайдалы. Альбумин уызда өте көп (10-12% дейiн ), ал сүтте жалпы ақзаттың 2-5% құрайды. Альбуминнiң технологиялық маңызы шамалы. Бие, мәші (есек) және қаншықтың сүтiнде альбумин сиыр сүтiмен салыстырғанда әлдеқайда көп болады. Сүттi 70-75 0 С дейiн қыздырғанда альбумин қаспаққа айналады. Лактоглобулиннiң мөлшерi сүттегі ақзаттың 50% ғана құрайды, уыз iшiнде ол 5% дейiн жетедi. Оның иммундық қасиетi де бар, зиянды микробтардың өсiп-жетiлуiн тежейдi. Осындай физиологиялық қасиетiне қарай ол жас төлге аса пайдалы. Глобулиннiң технологиялық маңызы әлi зерттелген жоқ.

Изображение слайда
12

Слайд 12

Лактоферрин - қызыл түстi ақзат, темiрдi байланыстырады, қасиетi жөнiнен қандағы трансферринге ұқсайды. Оның бактериостатикалық қасиетi бар. Сүттегi оның мөлшерi 0,4 мг/мл, уызда - 1-6 мг/мл. Ақзатқа жатпайтын азотты құрамалардан мочевина, креатин, креатинин, ксантин, пурин негiздерi, гиппур қышқылы альбумоздар, пептондар, аминқышқылдары мен аздаған аммиак кездеседi. Бұлардың бәрi сүтке қанмен келедi. Сүт қанты (лактоза). Ол ақ түстi кристаллды ұнтақ. Оның тәттiлiгi қант қызылшасынан алынған қанттан 3-5 есе кем. Суда нашар еридi, спиртте ерiмейдi. Сүт қанты организмде тез қорытылады, осыған орай ол жас төлдi азықтандыруда шешушi орын алады. Бағалы сүт өнiмдерi мен iрiмшiк өндiруде лактозаның маңызы орасан зор. Сүттiң құрамында орта есеппен 4,7% лактоза болады. Лимон қышқылы. Сүтте ол орта есеппен 0,15% шамасында кездеседi. Сүттi қыздырған, қайнатқан, кептiрген уақытта оның құрамының көп өзгермеуi, сүт iшiндегi минералдық заттардың тепе-теңдiгi мен лимон қышқылының болуына бiрден-бiр байланысты. Май, айран, кефир, қаймақ сияқты сүт өнiмдерiнiң хош иiстерi осы лимон қышқылының құрамындағы диацетилден шығады. Адамның және хайуандардың организмдерiнде минералды заттардың алмасуында лимон қышқылы ерекше орын алады, ол ауыр элементтер мен радиоактивтiк элементтердiң организмнен шығуына мүмкiндiк бередi. Сүт iшiндегi лимон қышқылының мөлшерi хайуанның нәсiлi, жеген азығы, сауылу кезеңiне байланысты. Минералдық заттар. Жас организмнiң өсiп-өнуiне керектi минералдық заттардың барлығы сүттiң құрамында болады. Сүт өнiмдерiн дайындауда да минерал заттардың түгел болуының маңызы өте зор. Фосфор қышқылы және лимон қышқылының тұздары мен кальций және магний тұздары тепе-тең болғанда ғана сүттiң құрамы ысытқанда және кептiргенде көп өзгермейдi. Сүтте орта есеппен 1% минералдық заттар бар. Олардың жартысынан көбi кальций мен фосфор тұздары.

Изображение слайда
13

Слайд 13

Сүттегі минералды заттар ды макро - және микроэлементтер деп бөледі. Макроэлементтер 10-100 мг/кг шамасында. Оларға кальций, магний, калий, натрий, фосфор, хлор және күкірт жатады. Микроэлементтердің сүттегі мөлшері сүттегі микрограммен өлшенеді. Олар алюминий, хром, темір, барий, бор, бром, иод, кадмий, кремний, литий, молибден, никель, селен, ванадий, күміс, жез, қорғасын, қалайы, кобальт, марганец, стронций, сурьма, фтор, хром, мырыш. Бұл заттардың сүт ішіндегі мөлшері өте аз болғанымен, олардың организм үшін маңызы елеулі. Жалпы, минералдық заттардың азықтағы мөлшерi жеткіліксіз болған жағдайда, сүтке олар организмдегi қорынан түседi. Сөйтiп сиыр организмiндегi минералдық заттар азаяды, ал өте сүттi сиырларда тым кемiп кетедi, бұл жағдайды уақытымен ескермесе ондай сиырлардың сүтi кемидi, тiптi денсаулығы нашарлап, өлiм-жетiмге ұшырауы ықтимал. Ферменттер – тiрi торшалар бөлiп шығаратын ақзатты зат. Ол өсiмдiк пен хайуандар организмiнде өтетiн зат алмасу үрдістерiн жылдамдатады, бiрақ өзi өзгермейдi. Дені сау мал сүтінде 20 астам нағыз ферменттер бар. Тамақ өнеркәсiбiнiң көптеген салаларында, мысалы нан пiсiру, сыра ашыту, ашытылған сүт өнімдерін өндіру, сыр дайындауда ферменттер кеңiнен пайдаланылады. Ферменттердiң әсерi белгiлi бiр ортада және температура жағдайында арта түседi. Аз ғана ферменттiң өзi көп қызмет атқарады. Кейде, ферменттiң бiр бөлігi бiр заттың миллион бөлігiн өзгертедi. Бiрақ, олар қызуға төзiмсiз келедi, сондықтан да 70-80 0 С ыстықта ферменттердiң көпшiлiгi ыдырайды. Ферменттер табиғатта өте көп кездеседi. Сүттiң құрамында, хайуандар организмi нде ферменттердiң көп түрлерi бар. Оның iшiндегi маңыздылары: пероксидаза, редуктаза, каталаза және липаза. Пероксидаза – ферментiнiң 80 0 С-дан жоғары ыстықта ыдырайтынын ескерiп, оны сүттiң пастеризациялану сапасын анықтауда маңызы зор.

Изображение слайда
14

Слайд 14

Редуктаза – сүт микрофлорасынан түзiледi, сондықтан ол жаңа ғана сауылған сүтте болмайды. Сүт iшiндегi бактериялардың бiрте-бiрте көбеюiне байланысты, редуктаза ферментi де көбейедi. Редуктазаның шамасына қарап сүт iшiндегi жалпы бактериялардың мөлшерiн анықтайды. Каталаза – организм торшасында көп тараған ферменттiң бiрi. Сүттегi каталазаның мөлшерден тыс көбейiп кетуi сиырдың белгiлi бiр аурумен ауыратынын көрсетедi, мәселен ол мал желiнсауға шалдыққанда байқалады. Сүтке каталаза сүт безі торшаларынан, сол сияқты сүт микрофлорасынан және лейкоциттердан шығады. Липаза – майдың гидролизденуі, яғни төменгі молекулалы қышқылдар түзілуіне қатысады, сүттің ашып кетуін туғызады. Лас сүтте және салқын жерде бiрнеше күн сақталған сүтте липаза көбейеді. Ал, салқын сүтте сүт қышқылының әсерiнен бактериялардың өсiп-өнуi тоқталғанымен, липазаның ажырату қызметi тоқталмайды. Бұл фермент те пероксидаза сияқты 80 0 С-тан жоғары ыстықта ыдырайды, мұны қаймақтан май алу кезiнде ескерген жөн. Тазалықтың кемдiгiнен майдың бұзылуы, онда кейбiр саңырауқұлақ пен бактериялардың өсiп-өнуiне байланысты. Фосфатаза – сүт бездерi ұлпалары және микробтармен түзiледi. Ол 72-74 0 С және одан жоғары қызуда ыдырайды, оны сүт пен кiлегейдiң пастеризациялану нәтижелерiн тексеру әдістерінің негізінде алынады. Лактаза – сүт қышқылды микробтар (бактерия және ащытқы ) түзедi. Ол лактозаның глюкоза мен галактозаға ажырауын жылдамдатады. Амилаза сүт ақзатының лактоглобулин фракциясымен байланысты. Оның мөлшерi мал ауырса көбейедi, ал пастеризация жасағанда ыдырайды. Лизоцим кейбiр микробтардың ұлпа қабырғасындағы полисахаридтi гидролиздеудi тездетеді. Ол сүттiң бактерицидтiк қасиетiн қамтамасыз етіп, қышқылды ортада жоғары температураға шыдамды келедi. 100мл сиыр сүтiнде 13 мкг лизоцим болады.

Изображение слайда
15

Слайд 15

Протеиназалар – сүтке негiзiнен қаннан енедi, сондай-ақ микробтар және лейкоциттермен де синтезделедi. Ол ақзаттың, оның iшiнде казейннiң гидролизiн катализдейді. Сүттiң микробтары да ( шiрiткiш бактериялар және микрококтар ) протеиназаны синтездейдi осыған орай сүт пен сүт өнiмдерiнiң дәмi бұзылады. Бiрақ, сүт қышқылды бактериялардың өндiрген қышқыл протеиназалары ашыған сүт өнiмдерi мен iрiмшiк дайындауда маңызды орын алады. Рибонуклеаза – сүтке қаннан енедi, ол рибонуклеин қышқылының нуклеотидтерге ажырауын жылдамдатады. Дәрумендер. Сүтте адам мен малдың қалыпты дамуына қажетті дәрумендердің бәрі де бар. Дәрумендер сүтке азықпен, көмірсулары таз қарын микрофлорасынан өтеді. Д әрумендердiң көпшiлiгi өсiмдiктерде, тек кейбiрi ғана күйiс малдарының ас қорыту аппаратында түзiледi. Адамның организмi дәрумендердi синтездей алмайды, сондықтан оларды өсiмдiк пен мал өнiмдерiнен сүт, жемiс-жидек, көкөнiс т.б. арқылы алады. Қазiргi уақытта тамақтың құндылығы оның құрамындағы дәрумендердiң мөлшерiне қарай анықталады. Адамның бiр тәулiкте жейтiн тағамында 1,0 мг А дәруменi, 2,0 мг В 1 және В 2 дәрумендерi болуы шарт. Дәрумендердiң көбi организмде зат алмасу үрдісiн жақсартады. Организмде дәрумені аз мал авитоминоз ауруына шалдығады. Қазiргi уақытта 30-астам дәрумендердiң түрi бар.

Изображение слайда
16

Слайд 16

Дәрумендердiң негiзгi көзi табиғи тағамдар. Оның iшiнде сүттiң алатын орны өзгеше. Сүттiң құрамында А, Д, Е, К, В дәрумендерi кездеседi. 100,0 сүттiң iшiнде болатын дәрумендердiң ( мг ) мөлшерiне майда еритiн – А ( ретинол ) - 0,02-0,2; Д (рахитке қарсы) - 0,002; Е- ( токоферол ) - 0,06; К -( геморрагияға қарсы) - 0,032; суда еритiн В 1 ( тиамин )-0,05; В 2 ( адермин, пиридоксин ) - 0,1-0,12; В 2 -( рибофлавин ) - 0,2; В 6 ( адермин, пиридоксил ) - 0,1-0,15; В 12 (анемияға қарсы) - 0,1-0,3; РР (никотин қышқылы) - 0,05-0,4; В 3 ( пантотен қышқылы) – 0,28-0,36; С (аскорбин қышқылы) - 0,5-2,8; Н (биотин)-0,0000-0,00003. Иммундық заттар сүтте, әс i ресе уыздың құрамында көп болады және жас төл үш i н маңызы ерекше. Оны аурудан сақтайды, организмде иммунитетт i ң қалыптасуына жағдай жасайды. Гормондар сүтте аздаған мөлшерде кездесед i. Оның i ш i нде пролактан - сүтт i ң бөл i ну i не жағдай жасаса, лютеостерон оған қарсы әрекет i стейд i. Фолликулин жел i н бездер i н i ң жет i лу i н тездетед i. Бұлардан басқа тироксин, адреналин, инсулин т.б. гормондар бар, олар түрл i қызмет атқарады. Жалпы гормондар қаннан енед i. Газдар. Ол сүтте сиырды сауу кезеңінде және б i р ыдыстан ек i нш i ыдысқа сүтт i аударғанда енед i. Сүт i ш i ндег i газдардың мөлшер i 7%, оның 55-70 % көм i ртег i, 5-10% оттег i және 20-30 % азот. Бұзаулаған сиырдан алғашқы 7-10 күнн i ң i ш i нде уыз шығады, оның сүттен көптеген айырмашылығы бар, уыз б i ркелк i альбумин мен глобулин және тұздарға бай болады. Осыған орай уыздың тығыздығы мен қышқылдығы едәу i р жоғары. Сүтпен салыстырғанда оның қорект i г i мол - дәрумендер, ферменттер, иммундық заттарға бай. Уыздан сүт өн i мдер i н дайындауға болмайды, сондықтан да жаңа туған сиыр сүт i н жет i күнге дей i н жалпы сауылған сүтке қоспайды, бөлек пайдаланады, оны сүт комбинатына, зауытқа тапсыруға болмайды. Сиыр суалуға жақындағанда, оның сүт i н i ң құрамы б i ршама өзгеред i. Сондықтан да суалтардан б i р апта бұрын сиыр сүт i н жалпы сүтке қоспайды, сүт зауытына тапсырмайды.

Изображение слайда
17

Слайд 17

Сүтт i ң қасиет i. Сүтт i ң микроорганизмдерд i ң өс i п-өну i не кедерг i жасайтын қаб i лет i н - оның бактерицидт i к қасиет i немесе бактерицидт i к фазасы деп атайды. Бұл қасиет иммундық заттардың - опсониндерд i ң болуына байланысты. Сондықтан да, мұндай сүтте микробтар өс i п-өнбейд i, сүт бұзылмайды. Бактерицидт i к фазаның ұзақтығы сауылған сүтт i ң шапшаң және жақсы салқындатылуына, тазалығына байланысты. Сүт неғұрлым төмен температурада салқындатылса, ондай сүт бұзылмайды, ұзақ сақталады. Әр түрл i санитариялық жағдайда сауылып алынған сүтт i ң бактерицидт i к қасиеттер i де түрл i ше болады. Ал, санитариялық талапты сақтап сауылған сүт, оны сақтамай сауып алған сүттен, ек i есе артық уақыт сақталады. Таза сүтт i ң түс i ақ, немесе сары болып келед i. Түс i н i ң өзгеру i оның бұзылғандығын көрсетед i. Сүт i ш i не кейб i р микроорганизмдер түскенде, сиыр көк пигмент i бар тоғай шөб i мен азықтанғанда, жел i нсау немесе туберкулез ауруларында, сүтке су қосқанда, оның майын алғанда және сүтт i қалайы ыдыста сақтағанда сүтт i ң түс i көкш i л тартады. Сары түс пигмент шығаратын микробтар түскенде, денеде i р i ңдеген жара болғанда, жел i нн i ң туберкулез ауруында, уыз араласқанда, сиыр зубровканы жегенде, немесе оны рауғаштан дайындалған дәр i мен емдегенде - сүтт i ң түс i өте сарғыш келед i. Жел i н қатты қабынып, оның ұлпаларында жара болса, сүтт i ң түс i қан араласқандықтан қызғылт тартады. Сүтт i ң и i с i. Таза сүтт i ң өз i не тән сүйк i мд i и i с i болады. Сүтке i шек бактериялары араласқанда, ауызы ашық ыдысқа құйылған сүт мал қорасының i ш i нде ұзақ уақыт қалғанда - сүттен аммиактың и i с i сез i лед i. Сиыр азығының i ш i нде қалыптағыдан көп орамжапырақ болса, сүтке i шек бактерияларының кейб i р түрлер i және сәулеленет i н микроорганизмдер түссе, ондай сүттен орамжапырақтың и i с i шығады. Креолин, скипидар, карбол қышқылы, қарамай, йодоформ және осылар сияқты и i стер i күшт i дәр i лермен емделген сиырлардың сүт i нде айтылған дәр i лерд i ң и i с i сез i лед i. Сүтт i ң майы ашығанда, одан сүт қышқылының и i с i шығады.

Изображение слайда
18

Слайд 18

Ластанған сүтт i салқын жерге қойғанда, одан ащытқы мен спирт и i с i шығады. Сүт пен балықты б i р бөлмеде сақтағанда, сүтке кейб i р микроорганизмдер түскенде, сиырды суармалы шабындыққа жайғанда, оны балық ұнымен азықтандырғанда, балдыр өскен судан суарғанда, сүтт i тем i р ыдыстың i ш i нде сақтағанда - ондай сүттен балық и i с i шығады. Сүт i ш i нде ш i р i тк i ш бактериялар көбейгенде, сүт жағымсыз и i ст i болады. Жаңа сауылған сүтт i қақпағы тығыз жабылған ыдыста ұстаса, онда анаэроб бактериялары өсед i, мұндай сүттен ш i р i к и i сі шығады. Сүтт i ң консистенциясы б i р ыдыстан ек i нш i ыдысқа құйғанда анық байқалады. Жаңа сауылған сүт б i ркелк i сұйықтау болады. Б i рақ та, сүт i ш i нде сүт қышқылды бактерияларының кейб i р түр i ш i р i тк i ш бактериялардың т i рш i л i к әрекет i н i ң нәтижес i нде, сүтке уыз араласса, жел i нсау ауруының кейб i р түрлер i мен аусыл ауруында сүт тым қоюланып кетед i. Сүт қышқылы бактериялары мен i р i тк i өнд i рет i н i шек бактерияларының сүт i ш i нде өсу i нен, жел i нсау ауруының қоздырушысы стрептококтың сүт i ш i нде көптеп өс i п-өну i нен сүт i р i тк i болып кетед i. Сүт i ш i нде i шек бактериялары, ашытқы және май қышқылды бактериялар өс i п-өнсе, ондай сүт көп i рш i ктен i п тұрады. Сиыр күйлеген кезде, сүтке су қосқанда, дұрыс қатпаған сүтт i қайтадан ер i ткенде сүт су сияқты сұйық көр i нед i.

Изображение слайда
19

Слайд 19

Сүттiң дәмi. Таза және сапалы сүттiң тәттiлеу дәмi болады. Сауын сиырға балық ұнын бергенде және оны балдыры бар сумен суарғанда, ондай сиырдың сүтi балық татиды. Сиыр жусан, пияз, дала қышы, көгерiп кеткен сұлы мен арпа сабанын, шiрiген қызылша, дымқыл картоп және осылар сияқты азықты жесе шiрiткiш бактерия мен ашытқыштар өсiп-өнсе, сүтке уыз қосылса, ауру сиырды сауу, рауғаш және осы сияқты дәрiмен емдесе, сиырды суалтар алдында және сүттi таттанған ыдыста сақтаса - ол сүттiң дәмi ащы болады. Күн сәулесi мен ыдыстың әсерiнен iшек бактериялары, ащытқы т.б. микроорганизмдердiң өсiп-өнуiнен, сиырды батпақты жайылымға жаюдан, сүттi қалайыланбаған ( темiр, мыс) ыдыстардың iшiнде сақтаудан сүт дәмi қышқылданып кетедi. Сиырды суалтар алдындағы сүтi, уыз араласқан сүт және желiнсау ауруы мен желiн безiнiң туберкулез ауруы кезiнде сүт тұзды келедi. Пептон мен аммиак өндiретiн бактериялардың өсiп-өну әрекетiнен, жаңа сауылған сүттi жабық ыдыстың iшiнде сақтағанда, дала қырықбуыны өскен шалғын жайылымына жайғанда, ашыған сүттi содамен бейтараптағанда және желiн безi туберкулез болғанда сүттен сабын дәмi шығады. Сиырды шаршыгүлдi тамыр жемiстерiне жататын шалқан, тарымен азықтандырғанда оның сүтi шалқан татиды. Құрамында шомыры бар азықты, шалқанды, жапырақ-сабақты жеген және дала қышы, жабайы шомыр өскен аңызда жайылған сиырдың сүтi шомыр татып тұрады. Жабайы сарымсақ пен пияз өскен жерге жайылған сиырдың сүтiнде сарымсақ пен пияз дәмi бiлiнедi. Мал азығының iшiнде қызылшаның өте көп болуынан және сәулеленетiн микроорганизмдердiң әсерiнен, сиырдың сүтi қызылша татиды. Сиырды беде, жабайы қыша, түйе жоңышқа, мал азықтық шалқан және мұздақтан қатып қалған шiрiк немесе көгерiп кеткен шөппен азықтандырғанда сиыр сүтiнен шөп дәмi шығады. Ал, сиыр жас қалақайды, құлмақты, су бұрышын жесе, оның сүтiнiң дәмi өте ащы болады. Сүттi таттанған ыдыстың iшiнде және темiр тотығы көп сумен суарса ондай сиырдың сүтiнен темiр дәмi шығады.

Изображение слайда
20

Слайд 20

Сүт қышқылдылығы. Денi сау сиырда жаңа сауылған сүттiң қышқылдылығы 16-18 0 С-қа тең. Сүт қышқылды бактериялар сүт қантын ыдыратып, сүт қышқылын шығарады, осыдан барып сүттiң қышқылдылығы көтерiледi. Мұны болдырмау үшiн, сауылған сүттi тез салқындату қажет. Жаз уақытында сиырды ащы дәндi-дақыл мен дымқыл жердегi шалғынға жайғанда, оның сүтiнiң қышқылдылығы едәуiр болады. Сиыр организмiнiң бiр қалыпты қызметi бұзылғанда сүттiң қышқылдылығы артады. Сүттi сумен араластырса, сода ерiтiндiсiмен бейтараптаса, сиыр желiнсау болып, зат алмасуы бұзылса сүттiң қышқылдылығы 2-3 0 С төмендейдi. Сүттiң тығыздығы. Қаймағы айырылмаған таза сүттiң тығыздығы орта есеппен 1,030-ға тең. Сиырдың тұқымына, азықтануына және басқа себептерге қарай, оның сүтiнiң тығыздығы өзгерiп тұрады. Уыздың тығыздығы 1,038-1,040 аралығында болады. Сүтке су қосқанда оның тығыздығы төмендейдi, ал көк сүт қосқанда жоғарылайды. Осыған орай сүттiң тығыздығы қалыптағы мөлшерден төмен болса, су қосылғаны, егер жоғары болса көк сүт қосылған немесе қаймағы алынғаны. Ал, су мен көк сүттi бiрдей қосқанда сүттiң тығыздығы әдеттегiдей болады. Сондықтан да, тек қана тығыздығына қарап сүттiң сапасын дұрыс анықтауға болмайды. Сауылған сүттiң тығыздығын 2 сағат өткен соң анықтайды, сүттiң температурасы 10 0 С-тан төмен, 25 0 С-тан жоғары болса, тығыздықтың көрсеткiшi дәл шықпайды. Сүт тығыздығын сүт ареометрімен ( лактоденсиметр ), лактан, соматос және т.б. құралдармен 20 0 С-тық жылылықта анықтайды. Сүттiң қату температурасы 0,51-0,59 0 С шамасы. Сүттiң қайнауы 760 мм сынап бағанасы бойынша қысымда 100,2-100,5 0 С шамасында. Сүттiң жабысқақтығы ( вязкость ) - орта қабатының салыстырмалы жылжуына кедергi жасайтын қасиетi. Ол орта есеппен 20 0 С жылылықта 1,8 сантипуазға тең, бұның өзi негiзiнен ақзат пен тұздардың мөлшерiмен байланысты, демек себепшi болатын солар.

Изображение слайда
21

Слайд 21

Беткi кернеуi - сұйықтың бетiн бойлай әрекет ететін күш. Бұл күшке себепшi газ бен сұйықтың фазаларынан ажырайтын, шекаралығында болатын молекулалар, сұйықтық жазығынан тарту күші көп болады да, газ фазасы жағынан тарту әлсiз болады. Сүт бетiнiң кернеуi орта есеппен 0,0439 н/м. Сыну коэффициентi - екi ортаның шекарасынан өткен жарықтың сынуын (бозғылттанып өзгеруін) көрсетедi. Бұл көрсеткiш сиыр сүтiнде 1,3440-тан 1,3485 дейiн құбылады, сарысуда ( iркiш )-1,34199-1, 34275, суда 1,33299. Сүттiң сыну коэффициентiн су, лактоза, казеин, iркiт ақзаттары, тұз, ақзат емес азоттық қоспалардың сыну коэффициенттерiнiң көрсеткiштерi түзедi. Рефрактометрлермен (АМ-2, РПЛ-3 т.б.) өлшенген сүт және сүт сарысуының сыну көрсеткiштерiне қарап, сүттегi майсыз құрғақ қалдықты, ақзатты және лактозаны анықтауға болады. Сүтке су қосылған сүт сарысуының сыну көрсеткiшi орта есеппен, қосылған судың әр пайызына 0,2 өлшемге кемидi. Сүттiң электр өткiзгiштегi негiзiнен Cl, Na +, K + және басқаларының иондарымен байланысты, ол 39,4951,3 х 10 -14 Ом құрайды. Бiрақ та, ол малдың денсаулығына, сауылу кезеңiне, тұқымына т.б. байланысты. Желiнсау ауруында электр өткiзгiштiгi көтерiледi, ал сүтке су қосылса төмендейдi. Тотығу-тотықсыздану потенциалы - сүттiң тотығу-тотықсыздану қабiлетiн сипаттайды. С дәруменi, лактофлавин, токоферол, цистин, пигменттер, ферменттер, бактериялардың тiршiлiгі өнiмдерi тотығуға немесе тотықсыздануға қабiлетi бар заттарға жатады. Балауса шикi сүттiң тотығу-тотықсыздану потенциалы 250-350мВ болады. Сүтте бактериялар өскенде, сүттi қыздырғанда оттегiнiң жоғалуы және С дәруменнiң ыдырауына орай сүттiң бұл қасиетi төмендейдi.

Изображение слайда
22

Слайд 22

Сүттiң меншiктi жылу сыйымдылығы - 0,910-0,925 ккал кг. Бұның өзi оның химиялық құрамымен байланысты. Бұл көрсеткiштi сүттi қыздыруға немесе салқындатуға жұмсалатын жылу мен суықтың мөлшерiн анықтауда пайдаланады. рН-активтiк қышқылдылығы - сүт iшiндегi сутектiң бос иондарының концентрациясы. Орта есеппен табиғи сүттiң рН-6,7 (6,6-6,8). Сүттiң белсенді қышқылдығы мен титрлiк қышқылдылығының аралық қатынастарында өзара тiкелей байланыс болмайды. Сүттiң буферлiк сиымдылығы - сүттiң рН мөлшерiн бiр бiрлiкке өзгерту үшiн 100мл сүтке қосылған сiлтi немесе қышқылдың мөлшерiмен анықталады. Сүт құрамының сүт өнiмдерiн өндiру технологиясындағы маңызы. Сүттiң маңызды технологиялық қасиетi болып, оның термиялық тұрақтылығы және мәйекпен ұйысуы саналады. Сүттiң термиялық тұрақтылығы оны жоғары температурада өңдеу мүмкіншілігінің көрсеткіші. Оның бұл қасиетiн сүт консервiлерiн, сүттi стерилдегенде, балалар тағамдарын дайындағанда ескередi. Бұндай қасиет оның қышқылдылығымен және тұз құрамымен де байланысты. Сүтқышқылды бактериялардың молайып, қышқылдылығының көтерiлуiне орай оның термиялық тұрақтылығы кемидi. Мұның өзi сүттегi катион (кальций, магний т.б.) мен анионның (цитраттар, фосфаттар т.б.) тепе-теңдiгiне байланысты; екеуiнiң бiреуi көп болса, тұздық тепе-теңдiк жүйесi бұзылып, ақзат коагуляцияланады.

Изображение слайда
23

Слайд 23

Сүттiң мәйектiк ұйысуына қарап, оның iрiмшiк дайындауға жарамдылығы анықталады. Ақзаттың мәйектiк коагуляциясының ұзақтығы мен ұйысуының тығыздығы сүт iшiндегi сутегi иондарының концентрациясына байланысты. Сүттiң рН төмендегенде реакция тез жүредi де, өте нығыз ұйынды пайда болады. Бұл құбылыс мәйек ферменттерi активтiлігiнiң жоғарылауымен байланысты. рН үйлесiмдi мөлшерi болып 5,35-5,7 саналады. Сүт iшiндегi кальций ионы концентрациясының өзгеруi ақзат ұйысуының ұзақтығы мен мәйек ұйысының тығыздығына елеулi әсер етедi. Сүт iшiндегi кальций хлоридының концентрациясы 0,142  болғанда өте жақсы коагуляцияланады. Ақзаттың ұйысу жылдамдығы мен ұйыс нығыздығы сүт iшiндегi казеиннiң мөлшерiмен де байланысты, демек ол көп болған сайын сүттiң тығыздығы да жоғары, ақзат тез коагуляцияланады және ұйыс нығыз болады. Жақсы сүт 10 минутқа жетпей ұйыйды. Ал ұю 10-15 минут ішінде жүрсе қалыпты, 15 минуттан артық уақытта үйыса нашар болып есептеледі. Сүт өнiмдерiнiң технологиясында бос су да маңызды орын алады, демек физикалық, химиялық және микробиологиялық үрдістер судың қатысуымен жүредi. Яғни, оның мөлшерiн реттеп, сүт өнiмдерiнiң керектi консистенциясын дайындауға болады. Мәйектiң әсерiнен казеин ұйысып қана қоймайды, оның үстiне өзiнiң поляр топтары және пептидтiк топталулармен 2г артық суды 1г ақзатпен байланыстырады. Оның бұл қасиетi шикi, пастерленген және стерилденген сүттегi ақзатт ың ұсақ бөлшектерiнiң тұрақтылығын қамтамасыз етедi.

Изображение слайда
24

Слайд 24

Сүттегі лактозаның болуы сүт қышқылды өнiмдердi дайындау технологиясы мен малдәрігерлік санитарлық сараптау жұмысында маңызды орын алады. Сүттегi лактоза арқылы бағытты, мәселен сүтқышқылды спирттi, пропионқышқылды, майқышқылды немесе аралас ашытуды ( iрiту ) жүргізуге болады. Бұл құбылысты өндiрiсте кеңiнен қолдануға болады. Сүтті 95 0 С және одан жоғары ыстықтықта ұзақ ұстағанда лактоза карамелденуі әсерiнен сүт қоңырланады. Май түйiршiктерiнiң көлемi мен мөлшерi сүттiң технологиялық қасиетін қаматамасыз етеді. Ол сүтті сеператордан өткізу, май, ірімшік дайындауда ескерілуге тиіс. Май түйiршiктерi ұсақ болса, майдың көбi көк сүтке кетедi. Сүт майында пальмитин, миристин және стеарин сияқты қаныққан май қышқылдары тым көп болса, май үгiлгiш келедi. Қанықпаған май қышқылдары майдың және сүт тағамдарының түсiн, дәмiн жақсартады, биологиялық құндылығын көтередi. Сүттi өңдегенде минералды заттар ақзаттың коллоидтық жағдайын сипаттайды. Сүттiң компоненттiк құрамындағы буферлiк қабылеттiлiгi сүт өндiрiсiнде маңызды орын алады. Сүт пен сүт өнiмдерiнде буферлiк сиымдылығының жоғары болуына орай титрлiк қышқылдылығының жоғарылығына қарамастан, микробтар өсе бередi. Сүттiң бактерицидтiк қасиетi және оны өндiрiсте пайдалану. Сауын малдары желiнiндегi сүт - сауылғаннан кейін бірнеше уақыт бактериостатикалық және бактерицидтiк қасиетiн сақтайды. Бұл өзi малдың организмiнде пайда болып, сүтке және сүт бездерінен түскен бактерияларға қарсы заттардың әсеріне байланысты. Бұл заттарға антиденелер (антитоксиндер, аглютининдер, бактериолизиндер т.б.), иммуноглобулиндер, лизоцим, лактоферрин, комплемент, лактенин, ферменттер (пероксидаза, т.б.), лактопероксидазалар жүйесi - тиоциацит-Н 2 О 2 т.б. жатады. Әсiресе уыздың бактерияға қарсы әрекетi өте күштi. Сүтке түскен микробтың өспейтiн кезеңiн бактерицидтiк фаза дейдi. Оның ұзақтығы әр түрлi факторларға байланысты.

Изображение слайда
25

Слайд 25

Сүттiң температурасына орай бұл фазаның ұзақтығы мынадай: 37 0 С – 2 сағат, 30 0 С - 3 сағат, 25 0 С – 6 сағат, 10 0 С – 24 сағат, 5 0 С – 36 сағат, ал 0 0 С - 48 сағат. Сүттi 70 0 С дейiн, және одан жоғары температурада қыздырғанда бактерицидтiк заттар жойылады, ал бұндай сүтке түскен микробтар тежеусiз өсiп-өне бередi. Бактерицидтiк фазаның ұзақтығы сүттi сауып алғаннан кейін, салқындату аралығындағы мерзiмге байланысты. Яғни осы аралық неғұрлым қысқа болса, бактерицидтiк фаза соғұрлым ұзақ болады, сүттiң салқындату температурасы төмен болса, бактерицидтiк фазасы ұзарады. Сүттiң бактерицидтiк фазасының ұзарғанына қарай ондағы микробтардың саны да аз болады. Басқа ауыл шаруашылық малдарының (қой, ешк i, түйе, бие, бұғы) сүттер i. Бұл түл i ктерд i ң сүт i халқымызды сүт тағамдарымен қамтамасыз етуде елеул i үлес алып келед i. Олардың сүттер i ( биен i к i н қоспағанда) май, ақзат, лактоза және минералдық тұздарға, сиыр сүт i нен байырақ келед i. Ақзаттың құрамында барлық аминқышқылдары кездесед i. Сондықтан бұл сүттерд i де сиыр сүт i мен қатар тағам рет i нде пайдаланады. Биен i ң, ешк i н i ң сүт i мен емшектег i сәбид i ( ана сүт i орнына) тамақтандыруға болады. Қой сүт i. Қойдың тек ет i мен жүн i н ғана емес, сүт i н де пайдаланған жөн. Қой сүт i нде құрғақ зат сиыр сүт i ндег i ден 17,9 астам болады. Қой сүт i н i ң майлылығы сиыр сүт i нен 2 есе көп. Қой сүт i н i ң май түй i рш i ктер i де ек i есе үлкен. Қой сүт i н i ң майы орта есеппен 35,60С балқыса, сиыр сүт i н i к i 32,50 С балқиды. Қой сүт i н i ң майы 24,40С қатса, сиыр сүт i н i ң майы 190С қатады. Қой сүт i н i ң майында каприль мен капрон қышқылдары көп болғандықтан, оның сүт i мен майының да ерекше дәм i мен и i с i болады. Ақзаттың көп болуына байланысты қой сүт i н i ң қышқылдылығы, сиыр сүт i н i к i нен 5-80С артық. Қойды жыл i ш i нде 5 айдан 7 айға дей i н саууға болады. Соңғы жылдары қой сүт i нен брынзамен қатар i р i мш i к дайындалып жүр.

Изображение слайда
26

Слайд 26

Ешк i сүт i өз i н i ң құрамы, тағамдық сапасы жағынан сиыр сүт i не жақындайды. Ешк i н i жылына 8-10 ай бойы сауады, осы уақыттың i ш i ндег i орта есеппен олардың әрқайсысынан 100-160 кг сүт алынады. Ешкі сүті ақзаты аминқышқылдарының құрамы, ана сүті ақзатының аминқышқылдары құрамына жақын. Сиыр сүтіне қарағанда ешкі сүтінің қызуға тұрақтылығы төмен, онда кальций иондары А және С дәрумендері мол. Iнген сүтi. Қазақстан мен Орта Азия республикаларында түйе шаруашылығы кең өрiс алуда. Түйенiң сүтiнен шұбат (қымыран) дайындайды. Шұбат бағалы тағам. Iнгендi 15 айдан 24 айға дейiн сауып, 2000 кг дейiн сүт алады. Iнген сүтiндегi құрғақ заттың мөлшерi орта есеппен 14,3 , майы 5 , ақзаты 3,6 , лактозасы 5  жетедi. Бие сүтi. Қазақстан мен Қырғызстанда және Башқұрт автономиялы республикасының далалық және таулы аудандарында жылқы шаруашылығы жақсы дамыған. Жылқы сүтiнен пайдалы қасиеті мол қымыз дайындалады. Жылқы сүтiнiң май түйiршiктерi майда келедi, сондықтан ол жақсы қорытылады. Оның майлылығы 1,3-2% аралығында, ақзаттық мөлшерi – 1,8-2,2%, лактозасы – 6,7%. Ақзатының құрамында альбумин көп. Сондықтан ол, сиыр сүтiмен салыстырғанда сiңiмдi келедi. Майының iшiнде линол, линолен, және арахин қышқылдары мол. Бие сүтiнiң құрамында адамның денсаулығына керектi дәрумендердiң бәрi де бар. Әсiресе А және С дәрумендерi көп. Орта есеппен 1 л бие сүтiнде 0,0092-0,690 мг А дәрумені, 86,94 мл 135 мл-ға дейiн С дәруменi бар. Демек, бие сүтiндегi дәруменнiң мөлшерi сиыр сүтiндегi дәрумендерден көп. Жайылым шөбiнде каротиннiң көп уақыты - жаз бен күзде бие сүтiнің құрамында А дәрумені молая түседi. Ал, С дәруменi шiлде мен тамыз айларында көбейедi. Бие сүтiнен қымыз жасағанда А дәруменi өзгермейдi, ал С дәруменi бiршама азаяды. Бұғы сүтi құрғақ зат, май, ақзат пен минералды заттарға бай келедi. Асқазан ауруларына шипа сүт ретiнде пайдаланады, майын алуға да болады.

Изображение слайда
27

Слайд 27

2С үттiң құрамы мен сапасына әсер ететiн факторлар. Сүттің қүрамы мен сапасына әсер ететін факторлар: а) сауылу кезеңi ; ә) малдың тұқымдық ерекшелiгi б) жасы в) азықтандыру дәрежесi г) күтiмi, ғ) сауу әдiсi д) сауу жиiлiгi е) сиыр денсаулығы болып табылады. Сауылу кезеңi. Сиыр жылына орта есеппен 250-300 тәулiк сауылады. Осы уақыттың iшiнде сүттiң құрамы мен сапасы бiрнеше рет өзгередi. Әсiресе, сауудың бастапқы және соңғы кезеңiнде қатты өзгередi. Туғаннан кейiнгi алғашқы күндері (7-10 күн шамасы) сүтiн уыз деп атаса, суалар алдындағы 10-15 күн iшiндегi сүтiн «суалу сүтi » дейдi. Қалған уақытта сауылған сүт қалыпты сүт болып табылады. Қалыпты сүт. Лактозаның мөлшерi бiр қалыпты қалады, ал кальций мен фосфор сауу кезеңiнiң соңғы айларында көбейедi. Сүттегi құрғақ зат мөлшерiнiң өзгеруi ондағы май мен ақзат мөлшерiнiң өзгеруiне байланысты. Бұл айтылған көрсеткiштер денi сау, жақсы азықтандырылып, тәуiр күтiмге қойылған сиырдың сүтiнде болады. Қысыр және басқа да себептермен суалтылатын сиыр сүтiнiң құрамы әдеттегiдей болады.

Изображение слайда
28

Слайд 28

Суалтар алдындағы күндерi сауылған сүттi тексергенде, онда сүт майының, ақзатының, казеиннiң көбейгенi, ал лактоза мен қышқылдығының азайғаны көрiнедi. Мұндай сүттiң дәмi тұз татиды, оның технологиялық қасиетi өзгередi, яғни ол ұлтабар ферменттерiнiң әсерiнен ұю қабілеті төмендейді. Май түйiршiктерi ұсақталады. Сүт өте қоюланып кетедi. Осыған орай, мұндай сүтті сепатордан өткiзген кезде, майының көпшiлiгi көк сүтке кетедi. Оны тек бұзауға береді. Уызда сүтке қарағанда ақзат мөлшері 3-5 есе көп, оның ішінде 60-80 % сарысу ақзаттарға бай (негізіне иммуноглобулиндер ) және минералды заттар ферменттер, гормондар, лизоцим, лактоферрин, лейкоциттер мол. Ал, лактаза аздау. Уыз қышқылыдығы 40%, тығыздығы 1037-1055 кг/м 3. Уыз сары түсті, дәмі тұз татиды, қою. Тұқымдық ерекшелiгi. Сүттiң құрамы мен сапасы сиыр тұқымымен тығыз байланысты. Елiмiзде өсiрiлетiн сауын сиырлар тұқымының көпшiлiгi майлы сүттi көп бередi. Мысалы, Лебедин сиыры жылына 6591 л сүт бередi, оның майлылығы орта есеппен 3,7%, ал Горбатов қызыл сиырының жылдық сүтi мөлшерi (4576 л) бұдан сәл кем болғанымен, сүтi өте майлы келедi, тiптi 4% жетедi. Сүтінiң нәрлiлiгi жөнiнен бiрiншi орынды Кострома, Ярославль, Симменталь және Горбатов қызыл сиырлары алады. Ал, басқа сиыр тұқымдары сүтiнiң нәрлiлiгi одан кемiрек. Алатау сиыры сүтiнiң қышқылдығы жоғары, дала қызыл сиырында төмен болады. Сүттi көп беретiн сиырдың сүтiнде (тұқымына қарамастан) лактозаның мөлшерi 5% жетедi. Сиыр тұқымына қарай, оның май түйiршiктерiнiң саны мен көлемiнде де кейбiр өзгешелiктер болады. Мысалы, симменталь, қырдың қызыл сиыры және кострома тұқымдарының майлы түйiршiктерi көп, ал қара ала сиыр мен лебедин сиырлары сүтiнде аз болады. Жалпы сүтті тұқымды сиырларға қара-ала, Әулие ата, Латвияның қара аласы, Голланд, Аиршир, қырдың қызыл сиыры, ал сүтті-етті түқымдарға Кастрома, Симменталь, Швиц, Алатау сиырлары жатады.

Изображение слайда
29

Слайд 29

Сиырдың жасы. Сиырдың сүтi мен оның майлылығы алты бұзаулағанға дейiн өсе бередi, содан соң төмендей бастайды. Бiрақ, жүргізілген зерттеулер жетi және 12 бұзаулаған сиырларды жақсы күтiмге алып, сапалы азықтандыру арқасында, олардың сүттiлiгi мен сүтiнiң майлылығы ешқандай кемiмегенін көрсетеді. Кейбiр сиырлар, өз өмiрiнде 100 мың кг артық сүт берген, ал « Краса » атты сиырдан 120 мың кг сүт сауылған. Демек, сиырды жасына қарап бағаламай, оның жеке ерекшелiктерiн ескеру керек. Азықтандыру, күтiм. Сиырды әр түрлi құнарлы азықпен қамтамасыз етсе, ол тек сүттiлiгiн ғана арттырып қана қоймай, оның құрамы мен қасиетiн де жақсартады. Алынған сүт сапалы болып, бiркелкi ұзақ уақыт сақталады. Ал, сауын малын уақытымен азықтандырмаған жағдайда оның сүтi азайып, салмағы да төмендейдi. Демек, сүттiң майлылығы мен ақзаты кемидi. Сиыр қораның температурасы мен ылғалдылығы бiр қалыпта, ауасы таза болуы керек. Демек, сиыр қора ылғалды болса, сиырдың сүтi, оның майлылығы кемидi. Сиыр қораның жылылығы 8-12 0 С, ылғалдылығы 60-80%, тиiстi жарығы (жарық коэффицентi 1:10) және желдетілуі дұрыс болуы керек. Жазда сиырды әрдайым тоғытып тұрса, сүтiнiң майлылығы артады. Серуендету. Сиырдың сүттiлiгiне оны серуендету үлкен әсер етедi, сондықтан да сауын сиырларды серуенге шығарып (1-2 сағат) тұрған дұрыс, мұндай жағдайда сиырдың сүттiлiгiмен қатар сүтiнiң майлылығы да молаяды. Жыл мерзiмi. Сиыр сүтiнiң құрамы жыл бойына тұрақты болмайды, демек, көктемде сүтте құрғақ заттар аз болса, күзде көбейедi. Қыста сүттiң майлылығы – жаздағы мөлшерден молырақ болады. Лактоза жыл аяғында кемидi. Сауу әдiсi. Сиырды сауудың әдiсi, оның жиiлiгi желiндi сүттен толық босату және желiндi қолмен сылау сиырдың сүттiлiгiне көп әсер етедi.

Изображение слайда
30

Слайд 30

Сүттi төрт емшектен кезек-кезек сауғанша, бiрден төрт емшектен сауған тиiмдi, мұның өзi сиырды машинамен сауғанда желiндегi сүт түгел және таза алынады. Сауыншылардың еңбегi жеңiлдейдi, еңбектiң өнiмдiлiгi артады. Сауу жиiлiгi. Үлкен шаруашылықтарда сиырды 2 рет сауу жүргізіледі. Жаңа туған сиыр, бірінші бұзаулаған сиырлар 3 рет сауылады. Екі рет саууда да сүт толық алынады, алайда 3 рет сауылып жүрген сиырды 2 мезгілде саууға ауыстырғанда сүт мөлшері 5-7% кемиді. Толық сауу. Сүттiң майлылығы, оның соңғы үлесiнде ( порция ) мол болады, демек, желiндегi сүттi толық сауып алса, оның майлылығы да көбейедi, сиырдың желiнi де ауруға шалдықпайды. Сиырдың денсаулығы. Ол сиыр сүтiнiң мөлшерiне, оның құрамына әсер етедi. Әрине сүттiң түзiлуiне бүкiл организм қатысады, сондықтан да бiр ағзадағы сырқаттың сиырдың сүттiлігiне, оның құрамына және технологиялық қасиетiне елеулi әсер етедi. Ауруға шалдыққан сиыр сүтiнiң құрамы мен қасиетi көбiнесе аурудың клиникалық белгiлерi бiлiнуден бұрын өзгередi. Мұндай жағдай желiнсау ауруы кезiнде орын алады. Өкпе туберкулезiне шалдыққан сиыр сүтiнiң қышқылдығы 7-14 0 С-қа дейiн төмендейдi, сүттiң майлылығы бастапқыда өскенмен кейiн төмендейдi. Аусылмен ауырған сиыр сүтi алғашқы 5-7 күнде 40% кемидi, ал сүттiң майлылығы 70-75% дейiн көтерiледi. Мұндай сиырдың сүтiнде ақзат, кальций мен фосфордың мөлшерi көбейедi, олардың ара-қатынастары бұзылады. Ауру сиыр сүт i н i ң технологиялық қасиет i елеул i өзгер i ске ұшырайды, сондықтан, ондай сүтт i сау малдың сүт i мен араластыруға болмайды. Сауын сиырларды емдеу, егу, қан алу тәрізді жұмыстар жүргізілгенде сиырдың сүтт i л i г i 15-20% дейін кемид i.

Изображение слайда
31

Слайд 31

Сапалы сүт алудың санитарлық - гигиеналық шарттары және сүттi фермада сақтау. Сүт фермасы аумағында тиiстi санитарлық жағдай жасап, оны сақтау үшiн ферманың тазалығына және ойдағыдай жабдықталуына әрдайым көңiл аудару керек. Сиыр қораларының су құбырлары және желдеткiш жүйелерi дұрыс жұмыс iстемесе немесе тiптен iстен шыққан жағдайда, қора iшiнде жиналған зиянды газдар малдың денсаулығына зиянын тигiзiп қана қоймай, сүттiң сапасына да үлкен әсер етедi. Жағымсыз иiстер сүтке сiңедi. Сиыр тұратын ашық аула жаңбыр жауғанда, қар ерiгенде ластанып кетпеуi үшiн тас төсейдi немесе асфальттайды. Өйтпесе, тәулiгiне 9-15 сағаттай жатып, дем алатын сиырдын желiнi аула iшiндегi нәжіспен ластанады. Ал, көңнiң 1г орта есеппен 50 млрд бактерия кездеседi, яғни сиыр көңiнiң 14-18% бактериялардан құралады. Бiр жылдың iшiнде бiр сиыр 4,5-7 т нәжіс шығаратынын ескерсек, сүттiң бактериялармен ластануына тигiзетiн әсерiн түсiнуге болады. Көң iшiнде шiрiткiш және ыстыққа шыдамды бактериялардың көптеген түрлерi кездеседi. Бұлармен қатар, жұқпалы аурулардың (қылау, туберкулез, бруцеллез) қоздырушылары да өсiп-өнедi. Мiне, қораны мал көңiнен тазартып тұру қажеттiгi осыдан шығады. Сондықтан, көңдi бiр жерге жинап, биотермиялық әдiспен зарарсыздандырады. Қолда тұрған малдың төсемелерiн күн сайын айырбастайды. Сиыр фермасында айына екi рет санитарлық күн белгiлеудiң пайдасы көп. Бұның өзi ферманы жөнге салып, сүттiң тазалығын арттыруға жағдай жасайды. Сондықтан да, бұл жұмысты үлкен жауапкершiлiкпен ұйымдастыру қажет. Ол үшiн, қиды таситын көлiктер, дезинфекциялык заттар, қажетті құрал-саймандар алдын-ала дайындалады, қорадағы ақаулар дер кезінде жөндеуден өткізіліп тұруы тиіс.

Изображение слайда
32

Слайд 32

Санитарлық күнi малдың үстiн тазалайды, қораны жуады, көңнен тазартады, қора қабырғаларының ластанған жерін әкпен ақтайды, терезелерiн жуады, оттық пен автоматты науаны тазартады. Әсiресе, сиыр сауылатын және сүт сақталатын орындарды жуып, тазартады. Қораның аумағын тазартады. Дәретхананы әктейдi. Мал қораларын дезинфекциялар алдында, iшкi жағынан сумен шаяды, бұл химиялық заттардың микробтарға әсерiн күшейтедi. Дезинфекциялық химиялық ерітінділерді ыстық күйiнде қолданған тиiмдi. Тек, хлорлы әк қана салқын күйiнде колданады. Дезинфециялық заттар белгiлi мөлшерде шашылады. Сауын сиыр қораларын өткiр иiстi (карболка, креозол) т.б. препараттарымен дезинфекцияламайды, өйткені олардын иiстерi сүтке сiңедi. Аммиак газы көп жиналған қораларды формалинмен дезинфекциялауға болмайды, ал хлорлы әк аммиак пен күкiрт иiстерiн жояды. Сиыр қораларын тазартуда көбiнесе кальциленген сода және күл сiлтiсiнiң 5% ерiтiндiлерiмен өңдейді. Сиыр сауатын, сүт сақтайтын жердi 2% белсенді хлоры бар хлорлы әктiң мөлдiр ерiтiндiсiмен немесе натрий гипохлоридiмен залалсыздандырады. Хлорлы әк адамның тыныс жолдарын, терiсiн, көзiн тiтiркендiредi, тiсiне зақым келтiредi. Сондықтан да, арнаулы жұмыс киiмдерiн, көзілдірік, респиратор т.б. пайдаланады. Сиырды, фермадағы тәртiп бойынша белгiлi бiр мезгiлде сауады. Сауыншылар мен машинамен сауатын операторлар сиырдың желінiн тазалар алдында қолдарын жылы сумен сабындап жуады, таза орамалмен сүртедi, сонан-соң таза комбинезон немесе халат киiп, бастарына үшкiр орамал тағады. Пистолет шашыратқыш немесе шелектегі арнайы ерітіндімен сиырдың желiнiн жуады. Шелектегi суды әр малдан кейiн ауыстырады. Желiндi жеке салфеткамен кептiредi. Құрғаған желiндi уқалайды. Желiнсаудың белгiсi бар сиырды анықтау үшiн, жалпы сүтке микробтар көп түспес үшiн, сауу стакандарын кигiзер алдында әр емшектен сүттiң алғашқы бiрнеше тамшыларын сауып алады да жояды.

Изображение слайда
33

Слайд 33

Сүт iшiнде сүзбе тәрiздес түйiршiктер, қан немесе iрiң болса, сол сияқты желiннiң қызарғаны, iсiгенi, ауырсынғаны байқалса, ол туралы мал дәрiгерiне хабарлайды, сүттi таңбасы бар жеке ыдысқа құяды. Бұндай сиырды сауып бiткен соң оператор немесе сауыншы қолдарын жуып, дезинфекциялап, сауу жабдықтары мен ауру сиырдың сүтi құйылған ыдыстарды санитарлық өндеуден өткiзедi. Сиырды колмен сауар алдында жылы 40 0 С сумен жуады. Желiндегi сүт таусылғанша құрғақ қолмен сауады. Сонан соң, желiндi уқалайды да, соңғы үрпісiн сауып алады. Сауын соңында емшектерiн таза орамалмен құрғағанша сүртедi де, арнулы антисептикалық эмульциямен майлайды. Сүттiң ақаулары. Сүттiң ақаулары сауын малдардың физиологиялық жағдайы, денсаулығы, малдың жаксы күтiмде болмауы, мал қораларының жағдайсыздығы, жайылым жағдайы, құнарсыз азықты пайдалануы, сүтке дәрi-дәрмектiң жиналуы, сүттi алғашқы өндеу технологиясының бұзылуымен байланысты.

Изображение слайда
34

Слайд 34

Сүттiң негiзгi ақаулары және олардың себептерi Сүттiң ақаулары Ақаулардың себептерi Консистенция ақаулары Кiлегейлi (созылмалы) Шыры ш түзетiн сүт қышқылды және шiрiткiш микроорганизмдер. Уыз қоспасы. Желiнсаудың кейбiр түрлерi. Аусыл. Сүзбе тәрiздес Сүт қышқылды және басқа микроорганизмдер, iшек таяқшалары тобындағы бактериялар. Желiнсау (сүт iшiнде желiнсау стрептоко к ктар жиналғанда). Көпiру Iшек таяқшалары тобындағы бактериялар, ащытқы, май қышқылды микроорганизмдер С ұ йық Туберкулез, сүт безiнiң катаралдық қабынуы Мал азығында, қызылша және басқа сулы азықтардың шектен тыс көп болуы. Күйлеу кезеңiнде. Сүтке су қосқанда. Д ұ рыс тоңазытылмаған сүттi ерiткенде

Изображение слайда
35

Слайд 35

Иiс ақаулары Аммиак Iшек таяқшалары тобындағы микроорганизмдер. Мал қорасындағы ашық ыдыстың iшiнде сүт көп т ұ рып қалғанда Орам жапырақ Азықтық рационында орам жапырақтың молдығы Темекi Темекi түтiнiнiң иiсi бар бөлмеде сүттi сақтау Түтiн иiсi Түтiнде, пеште сүт ыдыстарын қыздыру, сүттi пастеризациялау Дәрi Креолин, скипидар, карбол қышқылы, қарамай, иодоформ Май қышқылы Май қышқылды ашу Ашытқы және спирт Ластанған сүттi температурасы төмен жерде сақтау Балық иiсi Сүттi балықпен бiрге сақтау. Микроорганизмдер. Шаян тәрiздiлердiң қалдықтары бар суарма шабындықта жайылғанда. Балық ұ нымен азықтандыру. Балдырлы сумен сиырды суару. Сүттi темiр ыдыстың iшiнде сақтау ( лецитиннiң гидролизденуiнен триметиламин пайда болады ).

Изображение слайда
36

Слайд 36

Балық иiсi Сүттi балықпен бiрге сақтау. Микроорганизмдер. Шаян тәрiздiлердiң қалдықтары бар суарма шабындықта жайылғанда. Балық ұ нымен азықтандыру. Балдырлы сумен сиырды суару. Сүттi темiр ыдыстың iшiнде сақтау ( лецитиннiң гидролизденуiнен триметиламин пайда болады ). Сасық Шiрiткiш микроорганизмдер Борсыған Ауызы тығыз жабылған ыдыстағы, салқындатылмаған сүттегi аэробтық микро организмдер. Жабық ыдыста сақталған сүттегi сүтқышқылды микроорганизмдер. Ағаш ыдыстарда сақталған сүт. Шiрiп кеткен ағаш жертөледе сақталған сүт. Түсiнiң ақауы Кө к және көгiлдiр Пигмент түзетiн микроорганизмдер. Көк пигменттi орман шөптерi. Желiнсау, сүт бездерiнiң туберкулезi ( көгiлдiрлеу ). Сүтке су қосу, сүттiң бетiндегi қаймағын қалқып алу. Сүттi мырыш ыдыста сақтау. Шексiз сары Сары түстi пигмент түзетiн микроорганизмдер. Сүт бездерiнiң iрiңдi қабынуы (стрептокок к тан болатын). Уыз араласу. Азықтар (арамшағыл т.б.). Дәрiлер (рауғаш, т.б.). Дәмiнiң ақауы (дәмi келу) Балық татымы Сүттi балықпен бiрге сақтау. Сиырды балық ұ нымен азықтандыру. Балдырлы судан суару. Ащы Жусан, пияз, дала қышасы, көгерiп кеткен с ұ лы жармасы мен арпаның сабаны, шiрiген қызыл қызылша, тарна, картоп т.б. Шiрiткiш бактериялар, шөп пен картоп таяқшалы, а ш ытқы, т.б. Суал уға жақын сиыр сүтi. Уыз араласу. Дәрiлiк заттар ( сабур, рауғаш т.б.). Сүттi татты ыдыста сақтау.

Изображение слайда
37

Слайд 37

Қ ышқылдан - ған Тiке түскен күн сәулесi, ауаның жоғары температурасы. Батпақты жайылымда жаю. Сүттi қалайыланбаған темiр және мыс ыдыстарда сақтау. Майды ыдырататын микроорганизмдер. Сүттi қатты қыздырғаннан кейiн май қышқылды ашу туғызатын микроорганизмдер. Iшек таяқшалары мен ашытқының кейбiр түрлерi. Т ұ зды Суал уға жақын сиыр сүтi. Уыз қоспасы. Желiнсау. Сүт бездерiнiң тубереулезi Сабын тату Пептонды бактериялар. Жаңа сауылған сүтті салқындатпастан қ ұ ты iшiнде сақтау. У қырықбуын өскен шалғында жаю. Сүттi содамен бейтараптау. Сүт бездерiнiң тубереулезi. Шалқан мен шомырдай Шалғын, турнепс, тарна сияқты шаршы гүлдi тамыр ы жемiстiлермен шамадан тыс азықтандыру. Құ рамында шомыр, тарнаның пәлегi және шалқаны бар мал азықтары. Қ ыша, дала қышасы жабайы шомыр қаптаған аңызда жайылғанда. Сарымсақ-пияз Жабайы сарымсақ және пияз өскен жерде жайылған Шөп Беде, дала қышасы, түйе жоңышқа, турнепс, шiрiп және көгерiп қатқан азықтарды көптеп жеген Ащы (өткiр) Балауса қалақай, қ ұ лмақ, су б ұ рышын жеген Темiр тату Сүттi нашар қалайыланған және тот басқан ыдыстарда сақтаған. Темiр тотығы мол судан сиырды суарған.

Изображение слайда
38

Слайд 38

Сүттiң микробтармен ластану көздерi. Сүт микробтар үшiн жақсы қоректiк орта. Шыбын-шiркей, әсiресе шыбындар сүтке сиырды сауатын және сүттi қ ұ ятын ыдыстардың үстiне қонып, оларды микробтармен ластауымен қатар, адамға iш ауруларын ( iш сүзегi, дизентерия т.б.) таратады. Сиырдың үстiне қонып мазасын кетiредi. Шыбынды жою үшiн фосфорорганикалық препараттардың ерiтiндiлерiн, хлорлы әктi пайдаланады. Терезелерге тор қ ұ рады. Кемiргiштерге қарсы күрестi белгiлi бiр жоспармен көрсетiлген уақытта, олар мүлдем жойылғанша жүргiзе бередi. Егеуқ ұ йрық пен тышқандар бруцеллез, туберкулез, лептоспироз т.б. адамға қауiптi аурулар таратады. Сондықтан да, ондай кемiргiштердiң сүт пен сүт ыдыстарымен жанасуы адамның денсаулығы үшiн қауiптi. Кемiргiштердi қ ұ рту үшiн механикалық, бактериялық әдiстер қолданылады. Малдың терiсi мен желiнiн күту. Сауын сиырлардың терiсiн әрдайым тазалап, ластанған жерлерiн жуып т ұ ру қажет. С иырдың сүтi, оның терiсiнiң тазалығымен бiрден-бiр байланыс т ы. Сиырдың терiсi, әсiресе, желiнi мен бауыр жағы сиыр жерге жатқан кезде қ ұ рамында көптеген бактериялары бар малдың қиымен ластанады. Оның көпшiлiгi iшек бактериялары мен спораланатын топырақ бациллалары ( субтилис, мегатериум т.б.). М ұ ндай бактериялар сүттi ластап қана қоймай сиырдың емшек тесiгi арқылы оның сүт безiне енiп желiнсау ауруын туғызады. Сиырдың үстiн тазаламай сауғанда терiсiнiң қайызғағы, босаған қылшығы, шаңы, жабысқан қиы, сүтiне түседi. О лармен бiрге сүт iшiне көптеген бактериялар енедi. Сөйтiп, үстiн таза ұ стаған сиырдан сауылған сүт iшiндегi бактерияның саны тазартылмаған сиыр ға қарағанда екi есе кем болады.

Изображение слайда
39

Слайд 39

М ұ ның өзi – сиыр терiсi сүттiң ластануының негiзгi көзi екендiгiн көрсетедi. Сиырды қора iшiнде тазаламай, оны манежге немесе тамбурға шығарады да, ауа райы жақсы болса, сыртта тазалайды. Терiнiң қ ұ рғақ жерiн щ еткамен тазартады, ал лас жерiн жуады. Тарақты тек щетканы тазарту үшiн пайдаланады. Тазалап болғаннан кейiн сиыр денесiн сулы шүберекпен ( мауыт, ш ұ ға ) сү р тiп, терiсiнiң қылшығын ұ сақ шаңнан тазартады. Қ олмен тазалау ж ұ мысының қиындығын ескерiп, соңғы уақытта механикаландырған әдiстi пайдаланып жүр. Ол үшiн  Урал ,  Вихрь ЭП-2  немесе  Нерис  шаң сорғыштарын пайдалануға болады. Бiрнеше күннiң iшiнде мал қозғалтқыштың дыбысына үйренедi. Сондықтан, б ұ л ж ұ мысты белгiлi бiр мезгiлде жүргiзiп отырған жөн. Сиыр терiсiн таза ұ стау үшiн, оны ағын суда тоғытқан д ұ рыс. Б ұ л сүттiң сапасын ғана емес, оның көлемiн де, майлылығын да арттыра ды. Сиыр терiсiнiң тазалығы үшiн желiннiң, бауырдың, санның iшкi жағының жүнiн қырқып тастаған жөн. Сиыр демалғанда астында төсенiшi болуы шарт. Ол үшiн, күздiк егiстiң сабаны өте тиiмдi. Ә р сауын сиырға тәулiгiне 3-4 кг сабан төсенiш керек. Сабан төсегенде сиырдың үстi таза, асты жылы және қ ұ рғақ болады. Төсенiш ретiнде ағаш үгiндiсi мен жаңқасын да пайдаланады. Ә р сиырға төсенiш үшiн тәулiгiне 3-6 кг ағаш үгiндiсi керек. Желiндi күту. Сауар алдында сиыр желiнiн жуып, тазалау сүттiң сапалы болуы iсiнде шешушi орын алады. Осылай болмаған жағдайда желiн терiсiндегi мал қиының қалдығы т.б. лас нәрселер сүтке түседi. Сондықтан да, сиырды сау удан б ұ рын, оның желiнi н жылы сумен жуады да, таза орамалмен сүртедi. Желiнiн қолмен уқалайды (массаж). Сөйтiп, б ұ л ж ұ мыс сүттiң сапалы сауылуын ғана қамтамасыз етумен қ ос а, сүттiң молаюына жағдай жасайды. Соңғы кезде, сиыр желiнiн тазалау ғ а дезинфекциялық заттар (хлор, хлорамин т.б.) араласқан суды қолданған пайдалы.

Изображение слайда
40

Слайд 40

Хлораминнiң 0,5 % ерiтiндiсi өте тиiмдi, оның желiн терiсiне ешқандай зияны жоқ және сүтке иiсi шықпайды. Осындай дезинфекциялық заттар жел і н терiсiндегi бактериялардың санын азайтып, сүттiң санитар ия лық сапасын арттырады және желiнсау ауруынан сақтандырады. Төсенiш арқылы сүттiң май қышқылды және шiрiткiш бактериялармен ластануы ықтимал. Сондықтан да, төсенiштi уақытымен ауыстырып т ұ ру қажет. Қораны тазалап және малдың азығын үлест i рген уақытта сүт фермасының ауасында микробтардың көбей i п кету i ықтимал. Шөккен шаңмен б i рге сүт i ш i не микробтар да енед i. Сондықтан да, қораны жинап, малды азықтандыруды сиырды саумастан 1-1,5 сағат бұрын жасаған жөн немесе қора i ш i н i ң ауасын алмастырады, желдетед i. Сүт ыдыстары, жабдықтар мен сүт сүзг i ш материалдар дұрыстап тазаланбаса, дезинфекцияланбаса сүтт i ң бактериялармен ластануының қосымша себепш i с i болады. Мақта сүзг i штерд i б i р пайдаланғаннан кей i н жояды ; дәке мен синтетикалық сүзг i штерд i таза суда, соңынан жуатын және дезинфекциялайтын ер i т i нд i лермен шайқайды немесе қайнатады. Құты, сүт өлшеу i ш және металл жабдықтардың тазалығына қатты көң i л бөлед i. Сүт ыдыстарының i ш i нде жуынды су қалмауы керек, әйтпесе онда сүт майын ыдырататын спораланатын және спораланбайтын бактериялардың, микрококк және сәулеленетін бактериялардың өс i п- өну i мүмк i н. Мал азығы сиыр сауылып жатқанда үлест i р i лсе, сүтт i ң бактериялармен ластануының нег i зг i көз i болуы ықтимал. Сауын сиырларына сапасыз азық бергенд i ктен, олардың асқорыту жүйесінің жұмысы бұзылып, пайда болған микробтар жел i ндег i сүтке енед i.

Изображение слайда
41

Слайд 41

Қызметкерлер – сауыншы, машинамен сауудың операторлары, сүт қабылдаушылар және басқа ферма жұмыскерлер i санитарлық және малдәрігерлік ережелер i н сақтамағанда, ауру болса немесе бактериялар тасушы болса, сүтт i ң бактериологиялық ластануын көбейтумен қатар, адамдар арасында жұқпалы аурулар, токсикоинфекция, токсикоздардың таралуына себепш i болады. Жұмысшылар қолының, аяқ ки i мдер i мен ки i мдер i н i ң тазалығын қадағалап отыруы керек. Антибиотик, пестицид және басқа жағымсыз заттардың сүттiң сапасы, тағамдақ маңызы және технологиялық қасиеттерiне тигiзетiн әсерi. Сүт iшiнде кездесiп адам денсаулығына жағымсыз әсер ететiн, бөгде заттарға антибиотиктер, пестицидтер, дезинфекциялық және радиоактивтi заттар, микотоксиндер, нитраттар, нитриттер және басқа қоспалар жатады. Олардың көпшiлiгi сүт өнiмдерiн дайындағанда технологиялық үрдістердің бұзылуына себепшi болып, олардың тағамдық бағасын төмендетеді. Антибиотиктер. Малдың ауруларын емдеу және стимуляторлар ретінде қолданылатын антибиотиктер, мал өнiмдерiнде, оның iшiнде сүтте қалуы мүмкін. Антибиотиктердiң ерiтiндiлерiн сиырдың желiнсауында сүт бездерiнiң қабынған бөлiгiне енгiзедi. Сүттi пастерлегенде, ондағы антибиотиктiң 6-28% ғана жойылады. Антибиотиктер сүттiң санитариялық сапасы мен технологиялық қасиетiн нашарлатады, редуктаза сынағын дұрыс көрсетпейдi. Сүтқышқылды және басқа сүт өнiмдерiн дайындағанда қолданылатын сүтқышқылды бактериялардың дамуына кедергі келтіреді. Iрiмшiк пен сүзбе дайындағанда сүттiң мәйекпен ұюын бұзады, осы өнiмдердiң дәмi мен консистенциясы өзгередi.

Изображение слайда
42

Слайд 42

Сүт пен сүт өнiмдерiндегi антибиотиктердiң қалдықтары адам денсаулығына нұқсан келтiрiп, дененi түршiктiредi, аллергиялық реакцияның шығу қаупін туғызады, дисбактериоздың пайда болуымен суперинфекцияның шығуына, микроорганизмдердiң зардапты штаммдардың күшеюiне жағдай жасайды және антибиотиктердiң ауруға қарсы емдiк қасиеттерiн төмендетедi, адам денесiн улайды, тератогендiк және мутагендiк әсер етедi. Пестицидтер – сүтке құрамында пестицидтердiң қалдығы бар мал азықтары арқылы немесе шыбын – шiркейлерге қарсы дәрiленген малдың терiсi арқылы түседi. Сүт iшiндегi пестицидтердiң қалдықтары адам организмiне, әсiресе жас балаға күшті әсер етедi. Сондықтан да, пестицидтердiң басым көпшiлiгiнiң сүт iшiнде болмауы керек. Хлорорганикалық пестицидтердiң ( гексехлоран, ГХЦГ, ДДТ және оның метаболиттерi ) сүт iшiндегi мөлшерi 0,05 мг/л аспауы керек. Жуу және дезинфекциялық заттар. Осы заттармен жуылған сауын қондырғылары мен жабдықтарын жақсылап таза сумен шаймаған жағдайда, олар сүтке түседi. Сөйтiп, олардың сүттегi қалдықтары сүтқышқылды өнiмдер мен iрiмшiк дайындағанда ашыту үрдісін бұзады. Әсiресе, құрамында сульфанол, белсенді хлор, йоды бар заттар өте қауiптi. Радиоактивтi заттар. Ядролық қаруларды сынағанда және атом өндiрiсi кәсiпорындарының апаты жағдайында ауыл шаруашылығы жерлерiн ластайтын өте қауiптi радиоизотоптар болып йод-131, стронций-90 және цезий-137 саналады. Сүтке радиоактивтi заттар топырақ-өсiмдiк-жануар-сүт және өсiмдiк-жануар-сүт тiзбектерi арқылы түседi. Олар адамдар үшiн, әсiресе балаларға өте қауiптi. Осындай изотоптармен ластанған сүттердi ион алмасу шайырмен 75-90% тазартуға болады. Ластанған сүттен сары май және тортасы айырылған май дайындау ұсынылады ( сүттегi радиоактивтi заттардың майға – 4%, ал тортасы айырылған майға 1% ғана ауысады) немесе қышқылдық әдiспен iрiмшiк пен сүзбе дайындайды (дайын өнiмдерге сүттегi радиоактивтi заттардың 20% ғана ауысады).

Изображение слайда
43

Слайд 43

Пестицидтер – сүтке құрамында пестицидтердiң қалдығы бар мал азықтары арқылы немесе шыбын – шiркейлерге қарсы дәрiленген малдың терiсi арқылы түседi. Сүт iшiндегi пестицидтердiң қалдықтары адам организмiне, әсiресе жас балаға күшті әсер етедi. Сондықтан да, пестицидтердiң басым көпшiлiгiнiң сүт iшiнде болмауы керек. Хлорорганикалық пестицидтердiң ( гексехлоран, ГХЦГ, ДДТ және оның метаболиттерi ) сүт iшiндегi мөлшерi 0,05 мг/л аспауы керек. Жуу және дезинфекциялық заттар. Осы заттармен жуылған сауын қондырғылары мен жабдықтарын жақсылап таза сумен шаймаған жағдайда, олар сүтке түседi. Сөйтiп, олардың сүттегi қалдықтары сүтқышқылды өнiмдер мен iрiмшiк дайындағанда ашыту үрдісін бұзады. Әсiресе, құрамында сульфанол, белсенді хлор, йоды бар заттар өте қауiптi. Радиоактивтi заттар. Ядролық қаруларды сынағанда және атом өндiрiсi кәсiпорындарының апаты жағдайында ауыл шаруашылығы жерлерiн ластайтын өте қауiптi радиоизотоптар болып йод-131, стронций-90 және цезий-137 саналады. Сүтке радиоактивтi заттар топырақ-өсiмдiк-жануар-сүт және өсiмдiк-жануар-сүт тiзбектерi арқылы түседi. Олар адамдар үшiн, әсiресе балаларға өте қауiптi. Осындай изотоптармен ластанған сүттердi ион алмасу шайырмен 75-90% тазартуға болады. Ластанған сүттен сары май және тортасы айырылған май дайындау ұсынылады ( сүттегi радиоактивтi заттардың майға – 4%, ал тортасы айырылған майға 1% ғана ауысады) немесе қышқылдық әдiспен iрiмшiк пен сүзбе дайындайды (дайын өнiмдерге сүттегi радиоактивтi заттардың 20% ғана ауысады).

Изображение слайда
44

Слайд 44

Кальций содасы – ақ түстi ұсақ кристалды ұнтақ, суда жақсы еридi. Оның 2-5% ыстық ерiтiндiсiмен сүттiң майы мен ақзат ын жақсы жууға болады. Температурасы 30-40 0 С-қа дейiн төмендеп кетсе, оның жуу қабiлетi де нашарлайды. Сондықтан да, сауу машинасын және сүт ыдыстарын жуу үшiн оның 0,5  ыстық  50-60 0 С  ерiтiндiсiн пайдаланады. Силикаттар. Сауу жабдықтарын жууға натрий силикаты мен метасиликатын қолданады. Демек, металдардың мүжілмеуі үшiн силикатты жуу ұнтағына қосады. Силикатты сауу жабдықтарын жуу үшiн дербес пайдалануға да болады. Силикаттың жуу қасиетiмен қатар дезинфекциялық қасиеті де бар. Онымен, дәрiленген ыдыс үстiнде ешқандай дақ қалмайды. Силикатты кальциленген содаға қосып пайдаланғанда алюминий аса көп мүжілмейді. « Прогресс» - қара-сары түстi, өзiне тән жеңiл ғана иiсi бар, су iшiнде жақсы еридi, бiрақ та, күшті көбiктенеді. Сауу аппараттарын жуу үшiн оның 0,05-0,1  ерiтiндiсiн пайдаланады. Оның 0,1  ерiтiндiсi алюминийдi мүжімейді, қолдың терiсiн тiтiркендiрмейдi. Жуу қоспалары - А, Б және В ұнтақтары сауу машиналары мен қондырғыларын және сауу жабдықтарын жуып-тазалау үшiн кеңiнен қолданылады. Дезинфекция жасауға 2-3  хлорлы әктiң мөлдiр ерiтiндiлерi пайдаланылады. Ол үшiн 98 л суға 25  хлоры бар 8 кг әк қосады. Ерiтiндiнi ағаш кеспекте даярлап, тұнғаннан кейiн бетiндегi мөлдiр ерiтiндiнi қалқып құйып алып, оның 100-120 мл 10 л су қосып, сонымен сауу жабдықтарын дезинфекциялайды. Ерiтiндiнi салқын түрiнде пайдаланады. Хлорлы әкке күкiрт пен тұз қышқылдарын қосса, оның бактериоцидтiк әсерi едәуiр артады. Хлорлы әктiң ерiтiндiсiмен аппаратты дәрiлеудiң алдында сауу жабдықтарын жақсылап жуады.

Изображение слайда
45

Слайд 45

Кальций гипохлоридi суда оңай еритiн сусымалы ақ ұнтақ. Оның құрамында 47-52  белседі хлоры бар. Сондықтан, ол дезинфекция жасауға хлорға қарағанда пайдалы. Сақтауға өте төзiмдi келедi, ал зауыттан темiр бидонның iшiнде сақталған түрiнде 5 жылға дейiн күшiн жоймайды. Осы мерзiмнiң iшiнде оның белсенді хлорының мөлшерi 8  кемидi. Хлорамин Б – аздаған хлор иiсi бар ақ немесе сарғыштау келген уақ ұнтақ, суға еридi, ыстық суға  50-60  С  тiптi жақсы еридi. Құрамында 27-29  хлоры бар. Хлораминнiң артықшылығы – оның 0,5  ерiтiндiсi металл, былғары, резіңке және маталарға зияны болмайды. Сырланған немесе боялған заттарды бүлдiрмейдi. Кiсiге әсері хлордан аздау болады. Бұлардан басқа, қазіргі кезде жүғыны – дезинфекциялаушы заттардан дезмол, збруч, сульфохлорантин, ДПМ-2 КМС кеңінен пайдаланылады. Қышқылдар – сауу аппаратында тас болып қатып қалған сүт қалдықтарын кетiруге пайдаланылады. Сауу жабдықтарын жуатын ерiтiндiнiң сiлтiсi, судың тұзы және сауу аппаратына жабысқан сүт қалдығы, барлығы қосылып қатып қалады, оны «сүт тасы» деп атайды. «Сүт тасының» осы айтылған жағдайсыздығын ескерiп, сауу аппараттарын айына 1-2 рет фосфор, тұз қышқылдарының «жуас»  1  ерiтiндiсiмен жуып отыру керек. Iс жүзiнде сауу қондырғылары мен аппараттарын 3-4 жұмада бiр рет тұз, фосфор қышқылының 0,1  ерiтiндiсiмен немесе 0,2  сiрке қышқылының ерiтiндiсiмен жуып отырады. Таза қышқылдар өте қауiптi, тиген жерiн ойып түседi, сондықтан оларды үлкен сақтықпен пайдалану керек.

Изображение слайда
46

Слайд 46

Ферма жұмысшыларының жеке гигиенасы. Сауыншы және басқа сүт өндірумен айналысатын адамдар, жұмысқа орналасардың алдында медициналық байқаудан өтедi. Мұндай байқаудан өтпеген адам жұмысқа жiберiлмейдi. Жұқпалы аурумен ауырып жазылған адамның организмiнде сол аурудың қоздырушысы көп уақытқа дейiн сақталып қалады да, бiрте-бiрте сыртқы ортаға таралып, сүттiң түрлiше зардапты микробтарымен ластануы ықтимал. Бұл – аса қауiптi дизентерия, сальмонеллез, асқазан аппараттарының жұқпалы ауруларымен, туберкулезбен, бруцеллезбен ауру адамдар сүтті өндіру жұмыстарына жіберілмейді. Терi жарасы өте қауiптi, сауыншының қолында iрiңдеген жарасы болса, сүттiң зардапты стафилококк бактерияларымен ластануы ықтимал. Осыған орай, сауыншыны және басқа да сүтке қатынасы бар адамдарды жылына 4-5 рет медициналық байқаудан өткiзу мiндеттi жұмыс. Мұндай байқаудың қорытындылары ферма жұмысшыларының жеке санитариялық кiтапшасына жазылып отырады. Сауыншылардың үстi-басы, киiмдерi әр уақытта таза болуы керек. Сиыр саууға кiрiсерде сауыншы қолын сабындап жуады. Қолдың тырнақтарын да уақытымен алып отырады. Сондықтан да, мал қорасында, ыдыс жуатын жерде - қол жуғыш сабын мен орамал үнемi болуы керек. Ұжым бастығы әр сауыншы және басқа да сүтпен жанасатын адамдарды арнаулы киiмдермен қамтамасыз етуге мiндеттi. Яғни, әр адамның екi халаты ( бiрi - ақ, екiншiсi - қара) үшкiл орамалы немесе ақ матадан тiккен қалпақ, орамал, резіңкеленген матадан тiккен алжапқыш, комбинезоны болуы керек. Тамақты арнаулы жерде iшiп, темекіні белгiлi бiр жерде тартады. Ұжым жұмысшылары малдәрiгерлiк санитариялық минимум бойынша оқып, сынақтан өтедi. Ферма басында санитарлық журнал болады, оған медицина қызметкерлерi мен мал дәрiгерлерiнiң берген нұсқауы, ұсыныстары жазылады.

Изображение слайда
47

Слайд 47

Ауырған адамға бiрiншi медициналық жәрдем көрсету үшiн әрбiр қорада кiшкентай дәріхана болуы тиіс. Медицина қызметкерлерi мен малдәрiгерлерi арнайы ереженiң орындалуын бақылап отыруға мiндеттi. Ереженi бұзған айыпты адамдарға айып салынады. Кейде заң жолымен жауапқа тартылады. Қорыта айтқанда, сиыр фермасында тазалық ережесi сиыр сауудан бастап, сүттi тағамға пайдаланған уақытқа дейiн сақтап отыру ең жауапты мiндет. Мұның өзi сүт өндiруде жұмыс iстеп жүрген адамдар үшiн негiзгi заң болып есептелінедi. Бұл ереженi сақтамаған күнде сүт ластанып, оның сапасы кемидi. Сауыншылар киiмдерiнен бастап сауу аппараттарына дейiн фермада жалпы тазалықтың сақталуы – сүт өнiмiнiң сапасының кепiлi. Сүттi шаруашылықта алғашқы өңдеу (тазарту, салқындату, пастерлеу, сақтау) және тасымалдау. Сүттi алғашқы өңдегенде оның табиғи қасиетi өзгермейдi, қайта оның санитариялық-гигиеналық сапасы жақсарады да, сүт біршама ұзақ уақытқа сақталады. Сүттi алғашқы рет, ферма жанындағы сүтханада өңдейдi, онда сүттi сүзiп тазарту, салқындату және қажетті жағдайда пастеризациялау жұмысы жүргiзiледi. Сүттi тазарту. Сүттi сүзудiң үлкен санитариялық маңызы бар. Мал күтiмiнде малдәрiгерлiк-санитариялық ережесiн сақтағанда, сиырды саууға дайындағанда және оны дұрыстап сауғанда, сауылған сүт механикалық қоспадан таза болады. Ал, сүттiң ластануы, шаруашылықтағы гигиеналық жағдайдың сақталмағандығынан болады. Механикалық қоспа азық пен төсенiш қалдықтарынан, қыл-қыбыр мен тозаңнан құралады. Кейде, сүт iшiне шыбын, құрт-құмырсқа да түседi. Механикалық қоспаның көпшiлiгi мал нәжiсiнiң қалдықтарынан түрады.

Изображение слайда
48

Слайд 48

Сиырды машинамен сауғанда жерге түсiп кеткен сауу стакандары арқылы да сүт ластанады. Сүтке түскен мал нәжiсi сүттiң түрi мен түсiн ғана бұзып қоймай, сүт iшiндегi зиянды микробтың, оның iшiнде қауiптi микробтың санын көбейтедi. Тағы бiр ескеретiн жайт, сүтке түскен механикалық қоспаның бiразы (шамамен 15%) аз уақыттың iшiнде еридi де сүтпен араласып кетедi. Бұл өзi сауылған сүттi тез сүзу қажеттігін көрсетеді. Сауу қондырғыларында сүт сүзгiсi сүт өткiзгiштiң салқындатқышқа қосылатын жерiнде орнатылады. Сөйтiп, сүт өткiзгiштен келген сүт сүзгi арқылы вакуумды салқындатқышқа, содан танкке құйылады. Сүзгiнi дайындау үшiн металл қаңқаға сүзгiш матадан (фланель немесе бiрнеше қабат дәке) жабылған. Тiгiлген дорба кигiзiледi де, ол резіңке сақинамен бекiтiледi. Сиыр сауардың алдында сүзгiнi сүт өткiзгiштiң iшiне орнатады. Сүттi тазарту үшiн сүзгі ретiнде синтетикалық мата – лавсан шығарылады. Бұл мата зиянсыз, өте төзiмдi, әрi жуылуы, стерильденуi оңай. Ол механикалық қоспаларды дәкеден жақсы ұстайды және 40 2 м дәкенiң орнында тек қана 1 2 м лавсаннан iстелген фильтрдi пайдалануға болады. Құйылған сүттiң массасынан сүзгінің сусып флягтың iшiне түсiп кетпеуi үшiн арнайы сүзгiнi пайдалануға болады. Сүзгiнiң металл корпусының сыртына шығыршығы бар 2 дөңгелек темiр торға дәкеден немесе лавсаннан фильтр салады. Темiр шығыршық торды сүзгімен бiрге сүзгiнiң түбiне қысады. Сүттi сүзiп жатқан кезде лас болған фильтрдi ауыстырып отырған дұрыс, әйтпесе, нәжiстiң, былғаныштың ерiп кететiн бөлшектерi, сүтке араласып сүзгіден өтiп кетедi. Сондықтан да, бiр сүзгімен 2 флягтан артық сүттi сүзуге болмайды. Сүт зауыттарында, үлкен фермаларда сүттi тазалау үшiн сыртқа тепкiш тазалағыштарды пайдаланады, бұл сүттi нәжiстiң қалдығынан, шырыштан, қаннан тағы басқа механикалық қоспалардан тез тазартады.

Изображение слайда
49

Слайд 49

Сыртқа тепкiш тазалағыштың негiзгi тетігі болып минутына 4-8 мың рет айналатын барабан саналады. Сөйтiп, барабанға түскен сүттiң iшiндегi механикалық қоспалар сыртқа тепкiш күштiң әрекетінен тазалағыштың қабырғасына ығыстырылып, барабанның қабырғасына, тарелканың орнына яғни, лас жиналатын жерге жиналады. Лас жиналатын жер әбден толғанша, тазалағыш жақсы жұмыс iстейдi. Оған әдетте 3-4 сағат уақыт кетедi. Осыған орай, көрсетiлген мерзiм өткен уақытта, тазалағышты тоқтатып iшiн тазартады. Сүттi сепаратор арқылы да тазалауға болады. Ол үшiн, сепаратордың қаймақ және көк сүт ағатын шүмектерiн 1 флягқа бағыттайды. Әрине, бұл қиындау, сепараторды ажырату, жуу, қайтадан құру көптеген уақытты алады. Бiрақ, бұл әдiспен сүт жақсы тазаланады. Сүттi сүзiп болғаннан кейiн сүзгіні алдымен жылы су, содан соң 0,5% ыстық жуғыш ерiтiндiлермен немесе кальцийленген соданың 0,5% ерiтiндiсiмен жуады да, ыстық сумен шаяды. Ыстық үтiкпен үтiктейдi. Осы тәртiппен «сыртқа тепкiш » тазалағышты өңдейді. Бұл аппараттардың бөлшектерiн жұмасына 1 рет құрамында 0,25-0,5% актив хлоры бар хлор препараттарымен жуып отырған жөн. Сүттi салқындату. Сүттi сүзiп болғаннан кейiн, 4-6 0 С тез салқындату керек. Тiптi, сүт фермасы сүт зауытына жақын болса да мiндеттi түрде салқындатылады. Сауылған сүттi сүт зауытына тапсырғанға дейiн 3 сағат уақыт өтсе, ондай сүттiң iшiнде микробтар өсiп-өне бастайды. Сүт зауытының түнде жұмыс iстемейтiнiн ескерсек, кешкi сауынның сүтi тек келесi күнi таңертең ғана тапсырылады, содан соң ферма басында сүттi тез салқындатудың қандай маңызы бар екенi өзiнен-өзi түсiнiктi. Сүт неғұрлым төменгi температурады сақталса, солғұрлым ұзақ уақыт сақталады. Оның үстiне, мұндай жағдайда, микроорганизмдердiң дамуы тежелiп қана қоймайды, олардың уытты зат бөлуi де бәсеңдейдi. Сүттiң бактериостатикалық фазасы бiршама ұзақ уақытқа сақталады, мұның санитариялық маңызы да зор.

Изображение слайда
50

Слайд 50

Сүттi сақтау ұзақтығына қарай салқындату температурасы Сүттi сақтау ұзақтығы (сағат) Сүттi салқындату температурасы (0 0 С жоғары) 6-12 8 -10 12-18 6-8 18-2 0 4 - 6

Изображение слайда
51

Слайд 51

Шағын фермаларда сиырды жылжымалы сауу аппараттарымен сауғанда, сүттi ағын суға немесе мұз қосылған суы бар бассейнге батырылған флягтарға құйып салқындатады. Сүтті салқындату үшін, табиғи және жасанды су қоймаларын, сондай-ақ конструкциясы әр түрлi арнайы салқындатқыштарды да пайдаланады. Бұларға, су жіберетiн цилиндрлi, жалпақ бiр секциялық салқындатқыш, пластинкалы және түтiкшелi, жабық салқындатқыштар жатады. Сүттi тасымалдау. Шаруашылықтағы сүт зауытқа сиымдылығы 1550-2800, 5500 автоцистерналарымен жеткiзiледi. Олардан сүттi флягпен де тасымалдауға болады. Бiрақ та, ол ыңғайсыз және оның iшiндегi сүт тез жылып, бұзылып кетедi. Сүт зауыттары, сүттi негiзiнен автоцистерналармен тасиды. Автоцистернаның қақпағы тығыз жабылады, сүттi вакуумның көмегiмен насос арқылы сорады, өздiгiнен қотарады. Автоцистернаны жуу iсi механикаландырылған. Сүттi iрi қалалар мен өндiрiс орталықтарына жеткiзу үшiн әрқайсысының сиымдылығы 29,3 т келетiн темiр жол сүт цистернасын да пайдаланады. Ондай цистернаның үш секциясы бар, тығыз жабылатын қақпағы болады. Сүттi жақсылап салқындатқанда, қауiптенбей темiр жол цистернасымен алыс жерге тасуға әбден болады. Су жолы көлiгi бар жерде, онымен де сүттi таси бередi. Кейбiр шаруашылықтарда, сүттi жер астына орналастырған құбыр арқылы сүт өңдейтiн кәсiпорындарына апарады. Сауын сиырларының арасында туберкулез бен бруцеллез аурулары таралған фермаларда ветеринариялық заң бойынша, сүттi мiндеттi түрде 70 0 С ыстықта 30 минут бойы, ал аусылы бар шаруашылықтарда 85 0 С ыстықта жарты сағат бойы пастерлеу керек. Сондықтан да, бұл аурулар орын алған фермаларда пластинкалы және барабанды пастеризация құралдары жарамсыз. Бұл машиналар 72-76 0 С қызуда, сүттi лезде 10-12 сек. iшiнде залалсыздандырады. Ал, мұндай ереже спораланбайтын бактериялардың барлығын құрта алмайды, сондықтан да, микробтардың 0,1% 0,5% дейiнi тiрi қалады. Осыған орай, сүттi 76 0 С лезде пастеризацияланғанда туберкулез, сальмонелла, бруцелла бактериялары және аусылдың вирусы өлмей тiрi қалған. Сондықтан да, жұқпалы аурулары бар мал фермаларында ұзақ уақыт пастерлейтін пастеризаторлардың болғаны дұрыс.

Изображение слайда
52

Слайд 52

Осыған орай, сүттi 76 0 С лезде пастеризацияланғанда туберкулез, сальмонелла, бруцелла бактериялары және аусылдың вирусы өлмей тiрi қалған. Сондықтан да, жұқпалы аурулары бар мал фермаларында ұзақ уақыт пастерлейтін пастеризаторлардың болғаны дұрыс. Қорыта айтқанда, сүттi пастерлегенде – 85-87 0 С лезде ысытып алады; қысқа уақыт пастеризациялағанда сүттi 72-74 0 С 15-20 секунд ысытады; ал ұзақ пастерлегенде осы температурада 30 минут бойы ұстайды. Сүттi пастерлеу температурасымен көрсетiлген уақытын мұқият бақылап отыру қажет, тек сонда ғана сүттегi зиянды микробтар жойылады. Сүттi пастерлегенде, ондағы ауру тудыратын микробтардың споралары өлмейдi. Пастерленген сүттi әдеттегi температурада сақтаса, оның iшiндегi тiрi қалған микробтар өсiп-өнiп, тез бұзады. Осыған орай, сүттi стерильдейдi, яғни сүттi қайнау температурасынан асырып ысытады; ол үшiн сүттi алдымен 70 0 С дейiн ысытады да, оның қызуын 140 0 С жеткiзiп, күштi қысымда, осындай температурада 4 секунд ұстайды. Мұндай сүттiң iшiндегi бактериялар ғана емес, споралардың да басым көпшiлiгi қырылып қалады. Бұндай сүттi бөлме температурасында ұзақ уақыт сақтауға болады. Мемлекеттiк стандарт бойынша дайындалатын сүтке қойылатын талаптар. МС.Р 52054-2003 талабына сәйкес сиыр сүтi таза (табиғи), ақ немесе солғын ақ-сары түстi, тұнбасыз және үлпексiз болуы керек (4.5-кесте). Сүттi тоңазытпайды. Оның iшiнде бөгде және бейтараптайтын заттар (антибиотиктер, аммиак, сода, сүттегi асқын тотығы т.б.) болмауы керек, ал ауыр металдар мышьяк, афлатоксин және пестицидтердiң қалдықтары Қазақстан Республика Денсаулық Сақтау Министрi бекiткен мөлшерден артпауы тиіс. Сүттiң тығыздығы - 1027кг/м 3 кем болмауы керек. Шикi сүттi 4.5-кестеде көрсетiлген талапқа сай жоғары, бiрiншi және екiншi сортқа және сортқа жатпайтын топтарға бөледі.

Изображение слайда
53

Слайд 53

Сортына байланысты сүтке қойылатын талаптар Көрсеткiштерi Сорт Жоғары Бірінші Екінші Сорттан тыс Дәмі және иісі Таза, сүтке тән, бөгде иіс, дәм жоқ Мал азығының дәмі мен иісі Консистенциясы Біркелкі сұйықтық, шөгінді, үлпершектер жоқ. Мұздатылған сүт жіберілмейді. Ақзат үлпершектері, механикалық қоспалар бар Түсі Ақтан солғын сарыға дейін Ақ-сары, ақ-сұрдан сұрға дейін Қ ышқылдығы, 0 Т 16-18 16-18 16,00-20,99 15,99 кем, немесе 21,00 артық Т азалы ғы төмен емес I I ІІ ІІІ Тығыздығы, кг/м 3 төмен емес 1028,0 1027,0 1027,0 1026,9 аз Қату температурасы, 0 С 0,520 артық емес 0,520 артық емес 0,520 артық емес 0,520 артық емес

Изображение слайда
54

Слайд 54

Ескерту: қату температурасын сүттің тығыздығын анықтау орынына қолдануға болады. Тығызыдығы 1029 кг/м 3, қышқылдығы 15 0 Т немесе 21 0 Т сүтті бақылау сынамасында сезімдік, микробиологиялық көрсеткіштері осы стандарт талабына сай келсе, екінші сортпен қабылдауға болады. Бақылау сынамасы мерзімі 14 күн. Балалар тағамын, диеталық тағамдар дайындауға жіберілетін сүт, жоғарғы сортқа қойылатын талаптарға сай, ал термиялық тұрақтылығы екінші топтан кем болмауы тиіс. Сүттi қабылдағанда базистiк майлығы - осы республика немесе облыс сүттерiндегi майдың пайыз мөлшерi ескерiледi. Оның нормасын Республика Министрлер Кабинетi бекітеді. Мемлекеттiк сүт өндiрiсi кәсiпорындары сүт тапсырушылармен базистiк майлылығы бойынша есеп айырады. Сүттiң нағыз майлылықты мөлшерін базистiк майлылықты сүттiң мөлшерiне мына формула бойынша есептейді; Сс.б = (Кс х Мс ) : Мс.б, яғни: Сс.б - базистiк майлылықты сүттiң массасы, кг; Кс - анықталған майлылықтағы сүттiң массасы, кг Мс- сүттегi май үлесi,% Мс.б - сүттiң базистiк майлылығы,%

Изображение слайда
55

Слайд 55

Сиыр бұзаулағаннан кейінгі 7 тәулікте және сауылар алдындағы 5 тәуліктегі сүт, тағамға пайдалану үшін қолдануға жатпайды. Сүттің сезімдік көрсеткіштерін, температурасын, тығыздығын, тазалығын, қышқылдылығын, сол сияқты термиялық тұрақтылығын әр партиядағы сүттен күн сайын анықтайды. Ақзаттың пайыздық үлесін кем дегенде айына 2 рет, ал соматикалық торшалар, микроб саны тежеуші ( ингибирующие ) заттарға кем дегенде әр он күндікте 1 рет тексеріледі. Сүтте токсикалық элементтер, афлатоксин М, антибиотиктер, пестицидтер, радионуклидтер, зардапты микроорганизмдер, соның ішінде сальмонелла тобы, КМАФА және соматикалық торшалар төмендегі көрсеткіштен артпау керек. Токсикалық элементтер көп емес. Қорғасын - 0,1 мг/кг (л); Мышьяк – 0,05 мг/кг (л); Кадмий – 0,03 мг/кг (л); Сынап – 0,005 мг/кг (л); Афлатоксин М – 0,0005 мг/кг (л);

Изображение слайда
56

Слайд 56

Сүтте: левомецитин, тетрациклин тобы, стрептомицин, пенициллин антибиотиктері жіберілмейді. Сол сияқты, тежеуіш заттар да жіберілмейді. Сүтте тежеуіш заттар табылса, бірақ басқа көрсеткіштері бойынша стандарт талабына сай келсе, сорттан тыс топқа жатқызады. Республика, өлке және облыстың базистiк майлылығының көрсеткiштерi арнаулы анықтамалар мен нұсқауларда көрсетiлген. Түйе, буйвол, қой, ешкi, ұрғашы қодас сүттерiн тапсырғанда да, сиыр сүтiндегiдей базистiк майлылығы бойынша есеп айырысады. Кешендер мен арнаулы сүт шаруашылықтарында сүт дайындау технологиясы мен малдәрiгерлiк-санитариялық сараптау ерекшелiктерi. Өндiрiстiк негiзде сүт өндiретiн кешен табында 90% сауын сиыры жоғарғы механикаландырылған өндiрiстiк үрдістерi бар, тетіктер жүйесi автоматты басқарылатын, жыл бойы өнiм шығаратын ауыл шаруашылығы кәсiпорны. Кешендердi үлгi-жоба немесе дербес жобамен саларда, сол жердiң iндеттiк, малдәрiгерлiк-санитариялық жағдайларымен т.б. ерекшелiктерiн ескередi. Кешен құрылысын жүргiзгенде бiрiншi кезекте ветеринариялық нысандар, тазарту құрылыстары, асфальттанған жол, цехтарды дұрыс пайдалануды қамтамасыз ететiн т.б. нысандар салынады. Кешен айналасы биiктiгi 1,65м 2 дуалмен қоршалады да өндiрiстiк, шаруашылық сақтау және мал азықтарын дайындау және сақтау, сондай-ақ көңдi зарарсыздандыру аймақтарына бөлiнедi. Шарбақтың iшiнен, асфальттанған жерге, әр сиырға 8м 2 есебiмен серуен алаңы жасалынады. Ғимарат боксының сиымдылығына орай, осында әр алаң 50-60 сиырға есептелiнедi. Кешенге әкелiнген сиыр сүтiн димастин немесе мастоприм, тұндыру сынамасы және бактериологиялық әдiспен желiнсаудың субклиникалық формасына тексередi. Димастин мен мастопримге және арасына 20 күн салып екi рет жүргiзiлген бактериологиялық тексеруге сол реакция берген малдар сау деп саналады да, табынды толықтыруға жiберiледi.

Изображение слайда
57

Слайд 57

Кешендегi малдардың денсаулығы әрдайым ветеринариялық бақылауда болады. Әр малдың тексерiлуi, емделуi, егiлуi туралы ақпарат жазылған ветеринариялық кітапшасы болады. Малды диспансеризациядан өткiзедi. Малдың тұяқтарын тазалап және кесу үшiн арнайы дайындықтан өткен кісіні тағайындайды. Зооветеринариялық мамандар тиiстi нормативтiк құжаттарға сүйенiп, желiндерiнiң морфологиялық және физиологиялық ерекшелiктерiне қарап, кешенге қажет сиырларды сұрыптайды. Кешендi тұмсалармен толықтыру ұсынылады, олар күтiм мен сауудың жаға технологиясына тез үйренеді, оған қоса тұмса бұзаулаған жас сиырлар желiнсауға біршама берiк келедi. Екi рет бактериологиялық тексеруден өткен сүттерiнен стрептококктардың А, В, С, Е топтары, зардапты стафилакоктар немесе зардапты басқа микробтар табылған малды кешеннiң сүт фермаларын толықтыруға жiбермейдi. Барлық өндiрiс кешендерiнде сауын сиырларын айына бiр рет 5% димастин ерiтiндiсi немесе 2% мастидин ерiтiндiсiнiң көмегiмен желiнсаудың жасырын түрiне тексередi. Бұл тексерулерге оң реакция берген сиыр сүтiн тұндыру сынамасымен тексередi, бұнда да оң реакция берген сиырды стационарлық емдеуге қояды. Бұндай сүттен аурудың қоздырушысын табу үшiн бактериологиялық тексеру жүргiзедi, оның антибиотиктерге сезiмталдығын анықтайды және емiн белгiлейдi. Ауру сиырларды сауу қондырғысымен ең соңынан сауады да, сауып болғаннан кейiн жабдықтарды тиiстi ережеге сай жуып, шайып, дезинфекциялайды. Сүттi бөлек танкке (кең ыдыс) жинайды да, пастерленгеннен соң шаруашылықтағы малға бередi. Желiнсаудың клиникалық белгiлерi бiлiнген сиырды сауардың алдында, сүттiң алғашқы ағысын қара пластинканың үстiне ағызып, үлпек, ұйыған қан, iрiң т.б. нәрселердiң бар-жоғын тексередi. Желiнсаудың клиникалық түрімен 2 рет ауырып, жазылған сиырларды кешеннен шығарады.

Изображение слайда
58

Слайд 58

Фермадағы сүтхана. Сүттiң санитариялық-гигиеналық сапасы, сауу жабдықтары мен сүт ыдыстарының тазалығына, сүттiң сақталатын орны мен алғашқы өңдеуге де байланысты. Шаруашылық сүт фермаларында, шаруаның қора жайында сүтхананың үш түрі болады; а) бiр қора сиырдан сауылған сүттi өңдейтiн сүтхана сол қораның iшiне орналасады. Шағын бес бөлмесi болады. Мұнда сүттi сүзедi, салқындатады, кейде сүттi сепаратордан өткiзiп, қаймағын алады. Сауу аппараттары мен сүт ыдыстарын жуып және дезинфекция жасайтын бөлiмшесi болады. б) бiрнеше қорада тұрған сиырлардан сауылған сүттi өңдейтiн сүтхана, сиыр қораларының жанында оқшау үйде орналасады. Оның 8 бөлмесi болады. Мұның тұрған жерi қора iшiнде орналасқан сүтханадан әлдеқайда үлкен болады. Мұндай сүтханада сүттi алғашқы өңдеуге, сақтауға, қажет жағдайда пастерлеуге де болады. в) сүтхананың үшiншi типi - кiшiгiрiм сүт зауыты, мұнда сүттi алғашқы өңдеумен қатар, кейбiр сүт өнiмдерiн-қаймақ, iрiмшiк, ацидофилин, сары май т.б. дайындайды. Сүтхананың сүт өңдейтiн және сақтайтын бөлмелерiн, ыдыс жуатын бөлмелердiң төбесiн, қабырғасын сылап, iшiн әкпен ақтайды және еденнен бастап 2 м биiктiкке дейiн сырлайды. Еденi су өтпейтiн бетоннан немесе плиткадан төселедi, оның лас су ағатын шұқыры болады. Таза судың бөлме iшiнде болғаны жақсы. Сүтхананың жабдықтары – сүт салқындатқышы, егер қаймақ өткiзетiн болса сеператоры, сүттi бiрден сату дүкенiне өткiзетiн немесе сауын сиырлардың арасында жұқпалы аурулар болған жағдайға пастеризаторы, таразысы немесе сүт өлшеуiшi болуы керек. Бұдан басқа сүттiң майлылығын, тазалығын, тығыздығын, қышқылдығын және желiнсауды анықтау үшiн керектi жабдықтар болуы керек.

Изображение слайда
59

Слайд 59

Зертханалық стол; Ыдыстар мен реактивтер қоятын шкаф; Iшiнде 24 ойығы бар сүт центрифугасы; Сүттiң тазалығын анықтайтын «Рекорд» аппараты және оның сүзгiштерi ; Редуктазник ; Лактан типті құрал; Сүттiң орташа үлгiсiн алатын металл түтiк ; Сүттiң тазалығын анықтайтын кесте; Май өлшегiштi қоятын штатив; Май өлшеуiш ; Пробирка қоятын штатив; Ареометр; Сыйымдылығы 250 миллилитрлік цилиндр; Химиялық термометр; 50 миллилитрлiк бюретка ; Әр түрлi химиялық стакандар; 1; 10; 10; 77 және 20,0 мл. тамызғыштар; желiнсау сиырлардың сүтiн тексеру үшiн қолданылатын пластинкалар; Сүттiң орташа үлгiсiн жинайтын шағын бөтелкелер; Ыдыстарды жуатын жам.

Изображение слайда
60

Слайд 60

Сүттiң майлылығын, тазалығын, қышқылдығын, жалпы сүттiң iшiнде желiнсау сиырдан алынған сүтті анықтайтын реактивтер жиынтығын арнайы ұжымдардан сатып алуға болады. Ыдыс жуатын бөлiмшеде төменгiдей жабдықтардың болуы шарт. Су ағатын шүмектің жанында екi бөлiмшесi бар ванна болады. Оның бiр бөлiмшесi жуғыш немесе дезинфекциялық заттарға арналса, екiншiсi таза су үшiн керек. Сауын шелектерi мен флягты тазалау үшiн флягты су және ыстық бумен өңдейтiн аппараттың екеуi болуы керек. Бу шығаратын аппараттың КВ-200 және КВ-300 типтері көптеп шығарылады. Сондықтан да, бұл аппараттың әр шаруашылықтың сүт фермаларында болуы шарт. Ыстық бу флягты 90-100 0 С-қа дейiн қыздырады. Мұның өзi сүт ыдыстарын өте жақсы тазалайды. Сауу аппаратын қоятын үлдiрiк ; Сауын шелегi мен флягты кептiретiн үлдiрiк ; Резинка жабдықтың артығын сақтайтын шкаф; Жуу және дезинфекциялау заттарын сақтайтын ағаш жәшiк. Бу жасағыш аппарат iстен шыққан жағдайда пайдалану үшiн электр су ысытқышы да болуы керек. Ауру малдың сүтiн малдәрiгерлiк санитарлық сараптау. Сүт сауылып, тұтынушыға жеткенше бiрнеше өңдеуден өтедi : сүзу, үлкен ыдысқа құю, салқындату, тасымалдау, пастеризациялау және сатуға шығару үшiн кiшкене ыдыстарға құю. Осындай өңдеу кезiнде санитариялық ереже сақталмаса, сүт микробтармен, оның iшiнде зардапты микробтармен ластануы мүмкін. Бiр сауыншының салақтығынан немесе фермадағы ұқыпсыз жұмыстан ластанған сүт фермалардан жиналған көп сүттi ластауы ықтимал. Ал, егер сүтке зардапты микробтар өтсе, адамдар арасында ауру тарауы мұмкін. Медицина қызметкерлерi сүттен пайда болған жалпылама адам ауруын «сүт эпидемиясы» деп атайды. Мұндай эпидемия азды-көптi, дүниежүзiнiң көптеген елдерiнде болып тұрады.

Изображение слайда
61

Слайд 61

Сүттiң зардапты микробтармен ластануы ауру мал немесе сүт өндіруге қатысқан адамдар арқылы жүреді. Ауру малдың сүтi арқылы туберкулез, бурцеллез, аусыл, күл және т.б. аурулар жұғады. Ауру немесе ауырып жазылған адамдар арқылы, сүтке түскен қоздырушылар арқылы сүзек, паратиф, дизентерия, дифтерия, скарлатина және баспа аурулары басқа сау адамдарға жұғады. Мұндай «сүт эпидемиясының» шығу себептерiн тексергенде, ол мал фермасы мен сүт зауытында санитарлық ереже дұрыс сақталмағандықтан өршиді. Бұл сүттi сауу және өңдеу барысында тазалық талабын қатаң сақтау керек екендiгiн көрсетедi. Фермадағы сиыр әр уақытта мал дәрiгерiнiң бақылауында болуға тиіс, оларды мезгiл-мезгiл туберкулез, бруцеллез, желінсау т.б. ауруларға тексерiп отырады. Ауруға күдікті малды тез оқшаулайды да, ол туралы мал дәрiгерiне хабарланады. Сауын сиырдан адамға, малға жұғатын жұқпалы аурулар: қараталақ, аусыл, бруцеллез және құтыру дертi бiлiнсе, мал дәрiгерi бұл туралы медицина дәрiгерiне дереу хабарлайды, дәрiгерлер бұл аурулардың адамға жұқпауын қамтамасыз ету жұмыстарын жүргiзедi. Ауру сиырдың сүтiн, сүт қабылдау пунктiне тапсырмайды, басқа сау сиырлардың сүтiмен араластырмайды. Қараталақ, қарасан, құтыру, ақбайпақ, лептоспирозбен, ку-қызбасымен, желіннің актиномикозы, некробактериозы, клиникалық белгiсi бiлiнген туберкулез және желiн туберкулезi, осы сияқты ветеринариялық заңда көрсетiлген т.б. ауруларда малдың сүтiн тағамға пайдаланбайды. Ондай сүттi 30 минут қайнатудан соң жояды. Қараталақ ауруына байланысты карантинде тұрған және Ценковскийдiң екiншi вакцинасымен егiлген малдың сүтiн қайнатқаннан кейiн ғана тағамға пайдаланады. Мұндай шаруашылықтан сүттi шикi түрiнде карантин ашылғаннан кейiн ғана шығарады, ал егiлген малдың сүтiн еккенiне 30 тәулiк толғаннан кейiн ғана шығаруға болады.

Изображение слайда
62

Слайд 62

СТИ – вакцинасымен егiлген малдың дене температурасы әдеттегiдей болса, вакцина егiлген жерi iсiп кетпесе, т.б. асқыну байқалмаса, ондай малдың сүтiн тоқтаусыз пайдалануға болады. Ал, осы айтылған өзгерiстер егiлген малда болса, оның сүтiн қайнатқаннан кейiн пайдаланады. Маңқамен ауырған бие сүтiн тамаққа пайдаланбай 30 минут қайнатқаннан соң құртады. Туберкулез ауруы бар малдың сүтiн iшкен адам мен мал осы ауруға шалдығуы мүмкін. Сондықтан да, ауру сиыр немесе туберкулинге реакция берген сиыр туберкулез ауруының өрiс алып кең таралуының бiрден-бiр көзi болып табылады. Мұндай сүт, әсіресе балалар үшін өте қауіпті. Олардың 90-100 пайызы ауруға шалдығады. Туберкулезбен ауырған сиыр сүтiнiң сапасы өзгереді. Ауру мал сүтінде ақзат 2 есеге (7,2 пайыз дейін) артады, тұтқырлығы, минералды заттар және су мөлшері артып, май (0,7 пайызға дейін), лактоза және титрлеу қышқылдығы келмейді. Сүт сұйық, ішінде үлпершектер байқалып, жасыл-сарғыш түске енеді, дәмі тұз татиды. Бiрте-бiрте ақ үлпектiң көлемi көбейіп, ыдыс түбiне тұнба тұнады. Егер де, сиыр желiнi қабынса, сүттiң түсi көкшiл тартады. Көпшiлiк деректерге қарағанда, аурудың ауыр-жеңiлiне қарамастан, туберкулездiң бактериясы сүттiң iшiнде жиi кездеседi. Мұздатылған май iшiнде 6,5 жылға дейiн, қышқыл сүттiң iшiнде 20 тәулік, сырда – 60 тәулік, майда - 100 тәулік туберкулездiң бактериясы өмiр сүредi. Ыстық, туберкулездiң бактериясына жайсыз тиедi, сондықтан да ол сұйықтықтың iшiнде 60 0 С ыстықта 30 минутта өледi. Туберкулезбен ауырған мал сүтін 10 минут қайнатқаннан кейін, бордақылаған малға беруге болады. Желiнi туберкулезбен зақымдалған сиыр сүтiн мал дәрiгерiнiң бақылауымен құртады. Туберкулинге реакция берген сиыр сүтiн, сол шаруашылықтың өзiнде қайнатқаннан соң пайдаланады немесе күйдірілген май алады. Ауру малдың сүтін 10 минут қайнатқаннан кейін бордақылаудағы малға беріледі.

Изображение слайда
63

Слайд 63

Туберкулез ауруы бар шаруашылықта, аллергиялық реакция бермеген сиырдың сүтiн 90 0 С температурада 5 минут немесе 85 0 С – 30 минут пастерлейді. Сүт зауытына, сүт қабылдау пунктіне май зауытына тек қана пастерленген кілегейді жіберуге болады. Бруцеллезбен ауыл шаруашылығы малдарының бәрі де ауырады. Қоздырушысы - қой мен ешкiде – мелитензис, шошқада – суис, iрi қарада – бовис деп аталатын бруцеллез бактериясы. Адамды осы қоздырушылардың бәрі де зақымдайды деп есептеледі. Алайда, өте қауiптiсi қой мен ешкi бруцеллезiнiң қоздырушысы – мелитензис. Қоздырушы түрлерiнiң бiр түлiктен екiншi түлiкке ауысып отыруы мүмкiн. Демек, мелитензис қой мен ешкi сүтiнде ғана кездесiп қоймай, сиыр сүтiнде де болуы ықтимал. Адамның бруцеллезбен зақымдануының 45-80% бруцеллез қоздырушысымен зақымданған сүт пен сүт өнiмдерi арқылы жүреді. Салқындатылған сүттiң iшiнде бруцеллез бактериясы 60 тәулік, қышқылдығы кілегейде – 10 тәулікке дейін, сары майда - 67 тәулікке дейін, iрiмшiкте (сырда) 42 тәулікке дейiн қышқылдығы 120-140 0 Т қымызда 3 тәулікке дейiн өмiр сүредi. Сүттi 60 0 С температурада 30 мин бойы пастерлеу бруцеллез бактериясын өлтіреді. Бруцеллез мал сүтi 5 минут қайнатылады немесе күйдірілген май дайындалады. Серологиялық реакциясына оң нәтиже бергенімен, аурудың клиникалық белгiсi бiлiнбеген мал сүтiн 70 0 С ыстықта - 30 мин пастерленгеннен кейiн ғана тағамға пайдаланады. Аурудан таза емес фермалардағы реакция бермеген сиырлардың сүтiн сеператордан өткiзедi және осы шаруашылықтың өзiнде пастерлеу әдiсiмен залалсыздандырады. Сүт қабылдайтын пункт, сүт зауыты немесе май зауытына тек қана пастеризациядан өткен кілегей шығарылады.

Изображение слайда
64

Слайд 64

Бруцеллез ауруы бар шаруашылықтарда қой мен ешкiнi саууға тиым салынады. Ауру мал жойылады. Вакцина егілген малдан алынған сүт, табындағы сиырдың соңғы түсік тастап, сол сиырды табыннан шығарғаннан кейінгі 6 ай бойы пастерлейді. Аусылдың қоздырушысы - сүзгіден өткiш вирус, ол ауру малдардың сүтiнде де кездеседi. Аусылмен мал және адам, әсiресе балалар ауырады. Сүт iшiнде вирус 45 тәулік сақталады. Суықтық оны консервiлейдi. 60-70 0 С дейiн сұйық ортада қыздырғанда 15 минуттан кейiн өледi. Аусылмен ауырған сиыр сүтiнде лейкоциттердiң саны көбейедi (7 есе), майы 7-8% көтерiледi, сондай-ақ сарысудың ақзатта ры, кальцийдiң мөлшерi артады. Май және сүзбе дайындайтын сүттi 85-90 0 С 30 минут бойы пастеризациялау ұсынылады. Кейде аусылмен ауырған сиыр сүтiнде жағымсыз дәм мен иiс бiлiнедi, консистенциясы шырышты болады. Мұндай сүт утильге немесе жоюға жіберіледі. Сальмонеллалар қатты ауру сиырдың сүтiнде болуымен қатар, сүтке сыртқы ортадан да түседi. Сауылған сүт ауру адам арқылы да ластанады. Сальмонеллезбен ауырған мал сүтiн 5 минут бойы қайнату ұсынылады. Бұзаудың салмонеллезi бар шаруашылықта, аурудың шыққан кезеңiнде және ауру тоқтағаннан кейiн 2 ай бойы сүттi 80 0 С 30 минут бойы пастерлейді. Сальмонелла табылған дайын сүт өнiмдерiн техникалық өңдеуге жiбередi. Листериозбен малмен қатар адам да ауырады. Аурудың қоздырушысы сауын сиырлардың сүтiмен бөлiнедi. Ондай сүттi 80 0 С ыстықтықта 30 минут пастерлегеннен кейiн тағамға пайдалануға болады. Паратуберкулез. Құс туберкулинiне оң реакция берген ауру сиыр сүтiн 70 0 С – 30 мин, 90 0 С 10-15 мин пастерлегеннен кейін немесе 5 мин қайнатқаннан соң тағамдыққа пайдалануға немесе өңдеуге шығарады. Күлден таза емес шаруашылықта алынған сиыр, ешкi мен қой сүттерiн қайнатады немесе пастерлейді, сол жердi де өңдейдi. Өңделген сүт өнiмдерi карантинге алынғаннан кейiн шаруашылықтан тыс жерге шығаруға болады. Туляремияның қоздырушысы сүтпен бөлiнедi, жаңа сауылған сүт iшiнде 8 тәулік, тоңазытылған сүтте 104 тәулікке дейiн сақталады. Бұл аурумен адам да ауырады. Кеміргіштер жаппай ауырған шаруашылықтарда және оң реакция берген малдың сүтi пайдаланар алдында пастерленеді немесе қайнатылады.

Изображение слайда
65

Слайд 65

Некробактериоз. Сүт бездерi зақымданбаса, сүттi қайнатқаннан соң пайдаланады. Ауески ауруы. Сүттi пастерлеуден өткiзiп немесе қайнатқаннан кейiн тағамға пайдалануға жiбередi. Қой мен ешкiнiң инфекциялық агалактиясы. Аурудың қоздырушысы ауру малдың сүтімен және ауырып жазылғанынан соң 4 ай бойы оның сүтiмен бөлiнедi. Сезімдік көрсеткiштерi өзгерген және желiнсаудың белгiсi байқалған мал сүттерiн қайнатқаннан соң жояды. Көздерi мен буындары зақымдалған малдың сүтiн қайнатқаннан кейін тағамға пайдаланады. Осы ауру кездесетiн отардағы қой мен ешкi сүттерiн пастерлегеннен соң, сол шаруашылықтың өзiнде пайдаланады. Лейкозбен ауру сиыр сүтiн тағамға пайдалануға тиым салынады. Оны қайнатқаннан соң лейкозбен ауырған сиырлардан туған бордақы бұзауларды және бордақылаудағы шошқаларға береді немесе жояды. Ауруға күдiкті сиыр сүтiн 85 0 С - 10 мин пастерлейді немесе 5 мин қайнатқан соң тағамға пайдалануға болады. Бұндай сүттен күйдірілген май, айран ( ряженка, кефир ) және ацидофилин дайындауға болады. Лейкоз ауруы кездесетiн шаруашылықтағы сау сиырдың сүтiн сүт зауытына жiберуге рұқсат етедi, әкелiнген жерде ол пастерленеді. Сәуле аурулары. Жеңiл және орта дәрежедегi ауру мал сүтiнде бактериялармен ластануы мол болуы мүмкін. Сүттегi радиоактивтi заттың мөлшерi, рұқсат етiлетiн деңгейiнен аспаса, оны 95 0 С - 10 мин пастерлегеннен кейiн пайдаланады. Радиациямен зақымданған мал сүтi 30 тәулік бойы мiндеттi түрде пастерленеді. Аурудың ауыр және өте ауыр түрiнде сиырдың сүтi 60-90  кемуi, кейін тіпті тоқтап қалуы ықтимал. Бұндай сүтте бактериялар шектен тыс көбейедi, оның iшiнде тағамдық токсикоинфекциялардың қоздырғыштары да болады, бұндай сүттi қайнатқаннан соң мал азығына пайдаланады немесе жояды.

Изображение слайда
66

Слайд 66

Желінсау. Сауын малдарының арасында желiнсаудың бiрнеше түрлерi кездеседi, оның iшiндегi ең қауiптiсi, оның жасырын түрi. Желiнсау ауруының негiзгi қоздырушылары - стрептококктар, сонан соң стафилококктар, туберкулез кейде перфрингенс, ұсақ саңырыуқұлақтар т.б. Сиырды желiнсауға шалдықтыратын стрептококктар, стафилококктар адам үшiн де қауiптi, өйткені олар тағамдық уланулар туғызады, пастерлеу микроб токсинін жоймайды. Ауру сиыр сүтiнiң құрамы өзгередi. Ауру сиыр сүтiндегі сүт қантының, кальцийдiң, казеиннiң майдың мөлшерi, майсызданған құрғақ зат мөлшері және сүттiң тығыздығы кемидi де, хлорид, альбумин және лейкоциттер көбейедi. Желiнсау ауруы мал шаруашылығына, сүт өндiру iсiне үлкен зиян келтiредi, сүттiң сапасы кемидi, мұндай сүт адамның денсаулығына да жағымсыз болады. Ауру сиырдың сүтi iрiмтiк тәрiзденiп, түсi көгiлдiр тартып немесе сарғыштанады, дәмi тұз татиды. Мұндай сүттi қайнатқаннан кейін жояды. Сау сиырлардың сүтiне желiнсау сиыр сүтiнiң 5  ғана араласса, бұндай сүттен дайындалған iрiмшiктiң көптеген кемшiлiктерi болады. Желiннiң сау бөлiгiнен сауылған сүттi 85 0 С – 30 мин пастерленген немесе қайнатқаннан соң, сол шаруашылықтың өзiнде мал азығына пайдаланады. Ал, зақымдалған бөлiгiнен сауылған сүттi жояды. Жасырын желінсауды сүттің сезімдік көрсеткіштері арқылы анықтау өте қиын. Гастроэнтерит, эндометрит. Сүттi 10 мин бойы қайнатқаннан соң сол шаруашылықта тағамға пайдалануға болады. Сиырдың кетозы. Сауын мал ауырған уақытта май және көмірсудың алмасулары бұзылуынан қан мен сүтте кетондық ( ацетондық ) зат пайда болады. Кетоз ауруы жас және кәрі сүттi сиырларда туар алдында, көбiнесе бұзаулағаннан соң байқалады. Сүт iшiндегi кетондық заттың молдығынан, оңай сүтпен адам және мал улануы мүмкін, сондықтан да, ондай сүттi 72 0 С – 30 мин бойы немесе 85 0 С лезде пастерлейді. Кетон затына оң ракция берген жеке меншiк сиыр сүтiн жарамсыздыққа шығарады.

Изображение слайда
67

Слайд 67

Ауру малдан алынған сүттi залалсыздандыру. Зардапты микроорганизмдердi залалсыздандыру, сүтті сақтау мерзiмiн ұзарту және сүт өнiмдерiн дайындаудағы технологиялық қасиеттерiн қамтамасыз ету үшiн сүттi жоғары температурада өңдейдi. Соның iшiнде, сүттi 100 0 С дейiн қыздырып, бактериялардың вегетативтi түрлерін құртатын пастерлеу (ұзақтығы бiрнеше минут немесе лезде) әдiсi жиi қолданылады. Сүттi шаруашылықта, оны сауда орындарына, асхана, балалар бақшасына жіберерде, сондай-ақ малдың кейбiр ауруларына күдiк туғанда пастерлеуден өткiзедi. Ұзақ пастерлеу сүт 63-65 0 С – 30 мин бойы, қысқасында –72-76 0 С - 15-20 мин, ал тез пастерлеуде – 85-90 0 С лезде қыздырылады. Ауру сиыр сүтiн пастерлеу - 85-90 0 С - 30 мин бойы жүргiзiледi. Кейбiр ауруларда сүттi 5 мин және одан артық уақыт қайнатады. Сүт өнiмдерiн өндiру технологиясының негiздерi және малдәрiгерлiк-санитариялық сараптау. Сүт өнімдері - майын алмаған немесе майын алған сүттен белгiлi бiр бактериялық ұйытқыны пайдаланып дайындайды. Сүт өнімдеріне: айран, қымыз, сүзбе, қаймақ, кефир, iрiмшiк, т.б. жатады. Айран ( простокваша ). Айранды дайындау үшiн майлы немесе майын алған сүттi ең алдымен пастерлеуден өткiзедi немесе қайнатады. Сүтқышқылды стрептококкпен немесе ацидофил бактериясының көмегiмен ұйытады. Сонан соң, - 37-40 0 С дейiн салқындатып, 5  бактериялық ұйытқыны араластырады да, жылы жерге қояды. 6-10 сағаттың iшiнде айран ұйып болады. Сүтқышқылдық бактериялардың түрлерi мен сүттi ұйыту әдiстерiне қарай айранның көптеген түрлерi ( кәдiмгi айран, оңтүстiк лактобациллин, моцони, ряженка, варенец, т.б.) болады. Айранның әр түрiн дайындау үшiн керектi ұйытқыны кептiрген түрiнде сатады. Майын алмаған сүттен дайындалған айранды майлы айран, ал майын алған сүттен дайындалған айранды майсыз айран деп атайды. Майлы айранның майлылығы 3,2  кем болмауы керек.

Изображение слайда
68

Слайд 68

Ацидофилин мен ацидофилин сүтi - бұл тағамдарды сиырдың пастерленген сүтiнен дайындайды. Ұйытқыны таза ацидофилин микробынан басқа, сүт қышқылдық микробтармен және сүт ашытқыларын қосып немесе қоспай дайындайды. Бұл тағамдарды да майлы немесе майын алған сүттен дайындауға болады. Ұйытқы араласқан сүттi шөлмекке құйып, аузын тығындап, 40 0 С жылылықта әбден ұйығанша 3 сағат бойы ұстайды, сонан соң 8 0 С жылылықта салқындатады. Ацидофилин қою болады, шайқаған кезде сұйық қаймақ тәрiзденiп кетедi. Оның қышқылдылығы Тернер градусы бойынша 75-130 0 С болады, ал ацидофилин сүтiнiң қышқылдылығы 90-140 0 С-қа жетедi. Ацидофилин мен ацидофилин сүтiнiң хош иiсi, сүйкiмдi дәмi болуы шарт. Жағымсыз иiсi мен жағымсыз дәмi бар ацидофилин мен ацидофилин сүтiн тағамға пайдалануға болмайды. Сүзбе ( творог ) - майлы немесе майын алған сүттен сүтқышқылды стрептококпен немесе мәйекпен ұйытып дайындайды. Сүзбенiң тағамдық қасиетi өте жоғары. 100г жартылай майлы сүзбенің құрамында 9  дейiн май, шамамен 15г ақзат және 300м/г кальций болады. Ал, толық майлы iрiмшiктiң майлылығы 18  дейiн жетедi. А.В. Рейслердiң айтуынша 200-300г сүзбе, адамға бiр тәулiкке керектi кальций мен негiзгi аминқышқылдарымен толық қамтамасыз етедi. Сүзбенiң көпшiлiк аурудың алдын алуда, оны емдеуде алатын орны үлкен. Оның құрамындағы метиониннен организм iшiнде холин пайда болады, ал ол атеросклероздың дамуына және бауырда майдың шоғырлануына кедергi жасайды. Сүзбе iшiнде кальцийдiң көп болуы сүйек сынғанда, сүйектiң туберкулез ауруында, қан түйiршiктерiн шығаратын органдард ың ауруларында үлкен пайда келтiредi.

Изображение слайда
69

Слайд 69

Майы алынған сүттен дайындалған сүзбе мал дәрiгерлiк жұмысында жас шөжелердiң iшек ауруларын емдегенде жақсы нәтиже бередi. Сүзбе дайындайтын (майлы сүзбе үшiн майлы сүт, майсыз сүзбе үшiн майы алынған сүт) сүттi ең алдымен пастерлейді, 20-34 0 С жылылыққа дейiн салқындатады, сонан соң ваннаға құйып, 5  сүт қышқылдық бактериялардан дайындалған ұйытқы қосып араластырады, аздап пепсин немесе мәйектiң ұнтағы салынады. 6-8 сағаттан соң ол қоюланады, оны сым пышақтың көмегiмен текше пiшiндi етiп кеседi де, бiр сағаттай қозғамай қалдырады. Сонан соң, сарысуын бөлiп алып, сүзбенi бөз қалтаның iшiне салып, пресспен бастырады. Пресстен шыққан сүзбе тез арада 3-6 0 С жылылыққа дейiн салқындатылады. Жаңа туған сиырдың сүтi алғашқы 7 күн iшiнде (уыз) және суалтылуына 2 апта қалған сиыр сүтi сүзбе дайындауға жарамайды. Қаймақ. Сиыр сүтiнен алынған кілегейді пастерлеп, сүт қышқылды стрептококкпен ашытып дайындайды. Сапалы шикi қаймақтың хош иiсi мен сүйкiмдi дәмi болады, бөгде дәмi мен иiсi болмайды. Сәл ғана мал азығының және ағаш ыдыстың дәмi бiлiнуi, болар болмас ащы дәмiнiң болуы мүмкін. Қышқылдығы Тернер бойынша 60-120 0 С-тың шамасы. Шикi қаймақты дайындау үшiн 85 0 С ыстықтықта пастерлеп, 18-22 0 С жылылыққа дейiн салқындатады, сонан соң 5  ашытқы қосып, 22-24 0 С жылылықта ашытады. 16-20 сағаттан кейiн қаймақты 5-6 0 С дейін салқындатады, қаймақтың жақсы жетiлуi үшiн осы температурада 24-48 сағат бойы ұстайды. Кефирдi дайындау үшiн кефир саңырауқүлақтарын ұйытқы ретiнде пайдаланады. Сүттi пастерлейді, сонан соң оны 22 0 С жылылыққа дейiн суытады да 5  ұйытқы қосады, оны бөтелкелерге құйып, 20-25 0 С жылы жерге қойып ашытады. Осылай, ашу мерзiмiне қарай кефирдiң 3 категориясы болады: (оның құрамындағы спирт мөлшері және қышқылдылығына байланысты) 1 күндiк ( күшсiз ), 2 күндiк (орташа) және 3 күндiк (күшті) ашыған. Оның майлылығына қарай, майлы (майлылығы 1,0 , 2,5 , 3,2  кем емес) және майсыз (майын алған сүттен дайындалған) деп екiге бөледi.

Изображение слайда
70

Слайд 70

Кефир диеталық тағам болып есептелiнедi. Оның құрамындағы ақзат қасиетiнiң өзгеруiне байланысты ол қаймағы айырылмаған сүттен әлде қайда сiңiмдi келедi. Кефир асқазан жүйелерінің созылмалы ауруларында, бронхы, подагра, сусамыр, атеросклероз, инфаркт ауруларында және зиянды семiргенде жақсы көмек бередi. Қымыз. Қымызды бие сүтiн сүт қышқылды бактерияларымен қымыз ашытқысының қосындысымен ашытып дайындайды. Қымызда сүт қышқылды ашу мен спирттiк ашу бiрдей жүргендiктен, оның құрамында 2,5  дейiн алкоголь пайда болады. Қымызды шикi сүттен дайындайды, пастерлесе оның дәмi бұзылады және «С» дәрумені жойылып кетедi, 1л қымыздағы оның мөлшерi 200-250 мл жетедi. Қымызбен емдейтiн санаторияларда қымызды дайындау үшiн жаңа сауылған бие сүтiне 25  қымыз ашытқысын араластырады. Осы қоспаны ауадағы оттегiмен шынықтыру үшiн 20-30 минут бойы пiспекпен араластырып, 18-20 0 С жылылықта 2-3 сағат ұстайды. Сонан соң, қымызды араластырып бөтелкеге құйып, 4 0 С жылылықтағы мұздатқышта 24-74 сағат бойы жетiлдiруге қояды. Жетiлу мерзiмiнiң ұзақтығына қарай қымызды жуас (1 тәулiк ), орташа (2 тәулiк ) және күшті ашыған (3 тәулiк ) деп ажыратады. Туберкулезде және асқазанда болатын жаралы ауруда, адамның жүйкесi шаршап, жалпы нашарлағанда қымыз жақсы әсер етедi. Асқа тәбетті арттырады, тамақты жақсы қорытады, сондықтан да қымыз iшкен адамның жалпы жағдайы жақсарады. Қымыз iшiндегi «С» дәруменінің мөлшерi, сиыр сүтiндегi мөлшерден 3 есе көп. Халық сүйiп, көп iшетiн болғандықтан қымыздың сапасын дұрыстап тексеруге мал дәрiгерлерi қатты көңiл бөлулерi керек. Жуас қымыздың қышқылдығы 95 0 Т дейін, майы 1,5 , құрғақ заты – 9,5 , С дәрумені 10 мг , құрамында 1  дейiн спиртi болады; орташа қымыздың қышқылдығы 110 0 Т, құрғақ заты – 9,2 , спиртi 1-1,75 , С дәрумені – 18 мг  жетедi. Күштi ашыған қымыздың қышқылдығы 130 0 Т, кейде одан да артуы ықтимал, ал спиртiнiң мөлшерi 1,75-2,5  болады.

Изображение слайда
71

Слайд 71

Қымыз қарынның сөл бөлуін (секрециясын) жақсартады, iшектiң жиырылып-созылуына оң әсер етедi, iшектiң аутоинтоксикациясына қарсы жақсы зат. Қымыздың сапасын әдетте сезімдік тексерулермен анықтайды, бірақ та, күдiктi жағдайда зертханалық зерттеулер жүргiзедi, майлылығын анықтайды. Қымыздың қандай малдың сүтiнен дайындалғанын анықтау үшiн тұндыру әдiсiн пайдаланады. Сиыр сүтiнен дайындалған қымыз 30-60 мин iшiнде жiктеледi, ал биенiң қымызы бұл уақыт iшiнде жiктелмейдi. Бұл сиыр сүтiндегi казеиннiң молшылығымен байланысты. Кiлегей – сүттiң май фракциясының концентраты. Оларды сүттiң майлылығын қалыпқа келтіруде, балмұздақ, қаймақ, үй iрiмшiгiн дайындағанда пайдаланады, сондай-ақ тағамға пайдалануға шығарады. Кiлегейдiң тағамдық қасиетiнiң жоғары болуы, ондағы сүт майы мен дәрумендерінің молшылығымен байланысты. Қаймақты денi сау сиырдың табиғи сүтiнен өндiредi. Туғанына 7-8 күн болған, суаларына 7-8 күн қалған сиыр сүттерi кiлегей дайындауға жарамайды. Дайын кiлегейлер таза, бөгде дәмi мен иiсi жоқ, аздап тәттi дәмдi – болар-болмас азық дәмi мен иiсi бiлiнiп тұруы мүмкiн. Консистенциясы бiрыңғай, тұнбасы, механикалық қоспасы жоқ, ал үлпек пен ұйыма болса, түсi өзгерсе, жағымсыз дәмi мен иiсi, шiрiген, ашыған, өңезделген болса, қораның, темiрдiң, дәрi, химикаттар мен мұнай өнiмдерiнiң т.б. бөгде нәрселердiң иiсi мен дәмi бiлiнген жағдайда жарамсыздыққа шығарылады. Сүт өндiрiсi майлылығы 8 , 10 , 20  және 35  пастерленген кiлегей шығарады. Майлылығы 8 , 10  кiлегейлердiң қышқылдығы 19 0 Т, 20  – 18 0 Т, 35  – 16-17 0 Т болады. Әр түрлi сүт өнiмдерiн дайындауда өндiрiстiк өңдеуге арнап 65-73  майы бар нәзiк кiлегей дайындалады. Базарға сатуға әкелiнген кiлегей майлылығы 20  кем болмауы керек.

Изображение слайда
72

Слайд 72

Сары май, тәтті, қышқыл сары май, тұзды сары май, вологда майы және какао, бал т.б. тәттi тағамдар қосылған май, тортасын айырған май – сары май шайқайтын өндiрiсте әзiрленедi. Тәттi сары майды пастерлеуден өткiзiлген жас қаймақтан дайындаса, қышқыл сары майды – пастерлеуден өтіп таза сүт қышқылды бактериялармен ашытқан қаймақтан дайындайды. Тұзды сары майды пастерлеуден өткен жас немесе ашыған қаймаққа тұз қосып дайындайды. Вологда сары майын 95 0 С ыстықта пастерленген тәттi қаймақтан дайындайды, бұл майдан жаңғақтың иiсi мен дәмi бiлiнiп тұрады. Елiмiздiң сары май дайындайтын өндiрiсiнде, жұмыс төмендегiдей әдiспен жүргiзiледi. Сүттi тартып, майлылығы 35-40  кілегей алады, сонан соң кілегейді 85-87 0 С-та пастерлейді, салқындатады, жетілдіреді қаймақты қайтадан тартып, оның майлылығын 83  көтередi (бұдан кем болмауы шарт). Осындай қаймақты май пiскiшке салып, бұдан май шайқайды, содан соң майды өңдейдi. Сапалы сары май мен тортасын айырған майдың өздерiне тән жақсы иiсi мен дәмi болады. Сары майдың түсi ақ немесе ашық сары келедi, ал тортасын айырған майдың түсi нағыз сары болады. Ал, химиялық құрамы бойынша стандарттың талабын қанағаттандыруы керек. Сары майдың консистенциясы тығыз болады, пышақпен кескенде аздап жылтырайды, негiзiнен құрғақ келедi, ал кейде сәл ғана су тамшысы болуы мүмкiн. Тортасын айырған майдың консистенциясы жұмсақ болады, ал ерiткен кезде ешқандай тұнбасыз, ашық-тұнық келедi. Сары майдың iшiнде су, сүт, сүзбе, пiсiрген картоп және басқа бөгде заттардың болмауы керек. Егер, осы айтылған заттардың бiреуi кездескен жағдайда мұндай майды жарамсыз деп табады.

Изображение слайда
73

Слайд 73

Базарда сатылатын ет пен сүттi және басқа тағамдарды тексеретiн станцияларда сары майды негiзiнен сезімдік тексеруден өткiзедi. Мұндай майды, май мөлшеріне, ылғалдылығына, тұзына және бөгде заттардың бар-жоғына тексередi. Дұрыс сақталмаған майда әр түрлі өзгерістер болуы мүмкін. Липаза ферментiн өндiретiн микробтардың өсiп-өнуiнен, бұл ферменттердiң мөлшерi майдың iшiнде көбейедi. Осының әсерiнен май ыдырайды да кетон, альдегид, эфир, спирт т.б. химиялық заттардың пайда болуы салдарынан, сары майдан жағымсыз иiс шығады. Мұндай майды жегенде уақытта, тамақты қыратын жағымсыз дәмi болады. Осындай жағымсыз иiс – көбiнесе тұздалмаған тәттi сары майды салқын жерде ұстап, дұрыс сақтамағандықтан болады; ал сиырды суалтар алдындағы сауылған сүттiң кілегейінен алынған сары майдың өзiнде де ащы дәм бiлiнедi. Тұздалған, дәмi қышқыл сары майды қоймада балық тағамдарымен бiрге ұзақ сақтаса, ондай майдың дәмi балық татып тұрады. Мұндай иiс – балық ұнын жеген сиыр сүтi кілегейінен дайындалған майда да байқалады. Май құрамындағы лецитиннiң ыдырауынан триметиламин пайда болады, демек оның иiсi мен дәмi де балық етiнiң иiсi мен дәмiндей келедi. Майдың дәмiне малдың жеген азықтарының дәмi мен иiстерi де көп әсер етедi. Мәселен сарымсақ, жусан, пияз, қышқыл қырыққабат, шомырмен азықтанған малдардың сүтiнен дайындалған сары майда, осы өсiмдiктердiң дәмi бiлiнедi. Кілегейді пастерлеуден дұрыс өткiзбесе де майда жағымсыз иiс пен дәм (күйген, түтiн татыған) пайда болады. Iшi дұрыс қалайыланбаған темiр ыдыста сақталған сүттен дайындалған сары май дәмi темiр татиды. Дайындалған майды дұрыс сақтамаған уақытта да, оның иiсi мен дәмi бұзылып кетедi. Осындай бөгде иiсi мен дәмi ( шiрiген, ашыған, көгерген, балықтың иiсi т.б.) бар майды тағамға пайдалануға болмайды. Майда анық бiлiнiп тұрған мал азықтарының дәмi байқалса, мұндай майды да тағамға пайдаланбайды.

Изображение слайда
74

Слайд 74

Сары майды тоңазытқышта сақтау керек. 9-18 0 С суықтықта 7 айдан 12 айға дейiн тәттi сары майды, 6 айға дейiн тұзды сары майды сақтауға болады. Тортасын айырған майды 3-8 0 С температурада 12 айға дейiн сақтайды. Iрiмшiктiң (сыр) құрамында негiзiнен сүт ақзаты, май және кальций болады. Оның ақзат ы күрделi биологиялық үрдістерiнiң әсерiнен өте ұсақ молекулаларға, тiптен аминқышқылдарына дейiн ыдырайды. Сондықтан да, iрiмшiктiң организмге жұғымдылығы мен сiңiмдiлiгi сүттен әлдеқайда артық. Бiр сөзбен айтқанда iрiмшiктiң тағамдық қасиетi өте зор. Оның құрамында сүт майымен енген 800 мг кальций және көп мөлшерде «А» дәрумені бар. Iрiмшiк өндiру үшiн 100 кг сүт өңдегенде, одан 8 кг голландия iрiмшiгi, 1,4 кг май, 1,5 кг iркiт және 87 кг сарысу алынады. Iрiмшiктi майлы сүтті iрiткiмен iрiтiп, кейiннен ұйыған сүттi өңдеу арқылы дайындайды. Консистенциясына қарай iрiмшiктi қатты (отандық, голландық, швейцарлық, алтайлық т.б.) жартылай қатты ( баштейн, тильзит ) жұмсақ деп ажыратады. Қатты iрiмшiктiң ылғалдылығы 48% шамасы болса, жұмсағының ылғалдылығы 60% болады. Iрiмшiк түрлерiнiң химиялық құрамы 4.7-кестеде көрсетiлген.

Изображение слайда
75

Слайд 75

Iрiмшiктiң (сыр) химиялық құрамы Iрiмшiктiң түрi Мөлшерi % ы лғал ы май ақзат көмірсу м инерал ды заттар тұ з Қ атты 30-56 9-32 19-31 - 3,8-4,7 1,3-3,5 Ж ұ мсақ 44-80 4-30 12,3-28 0-3,3 1,5-6,6 1,5-4 Т ұ здықты 45-60 4-24 15-26 5-8 6,0-8,0 - 6,0-8,0

Изображение слайда
76

Слайд 76

Iрiмшiктi жасаудың технологиясы төмендегідей: а) Сүттi дайындайды ; ә) Сүттi ұ йытады ; б) Ұ йыған сүттi өңдеп, артық сарысуынан арылтады ; в) Қалыпқа салады ; г) Т ұ здайды ; д) Жетiлдiредi. Қ айнатқанда сүттiң сапасына ерекше көңiл аудару керек. Сүттiң сапасы малдың жеген азығы мен т.б. жағдайлар ына қандай байланысты болса, iрiмшiктiң сапасы да сүттiң қ ұ рамы мен қасиетiне байланысты болады. Мысалы, сазды жерде жайылған сиыр сүтi сапалы iрiмшiк дайындауға жарамайды. Сондықтан, iрiмшiк дайындауға арналған сүттi жан-жақты, мұқият тексередi. Сүттi ұ йытуға дайындау үшiн мына төмендегiдей ж ұ мыстар жүргiз іл едi : сүттiң майлылығын керектi мөлшерiне жеткiзедi ; пастер лейді ; салқындатады ; қышқылдылығын анықтайды. Голланд iрiмшiгiнiң қалыпты қышқылдылығы Тернер бойынша 19 0, отан дық iрiмшi ктердің қышқылдылығы-18-19 0, доргобуж iрiмшiгiнiкi 21-22 0, рокфор iрiмшiгiнiкi 24-25 0 болады. Iрiмшiк жасауға дайындалған сүттi 32-35 0 С дейiн жылытады да, iрiмшiк ваннасына қ ұ яды, оған 0,5% сүт қышқылдық бактериясының ұ йытқысын және 1 т сүтке 1-1,5 г есебiмен мәйектiң ұ нтағын ( ұ йытқы ) қосады. Ұ йытқы қосқаннан соң 20-40 минут тан кейiн сүт ұ й и ды. Оны арнаулы пышақпен кiшiрек етiп кескенде, iрiмшiк дәндерi шығады. Оны дайындалатын iрiмшiк түрiне қарай 42 0 С - 55 0 С дейiн қыздырады. Ұ йыған iрiмшiктi қысып, сары суынан айырады да, нығыздау үшiн арнайы жасалған қалыпқа салады. Б ұ дан соң, оны т ұ здайды, ол қ ұ рғақ т ұ зды ысқылап, жағады немесе т ұ з ерiтiндiсi қ ұ йылған ваннаның iшiне салады. Т ұ здаудың мерзiмi iрiмшiк түрiне қарай бiрнеше күннен бiрнеше аптаға созылады. Т ұ здағаннан кейiн iрiмшiк жетiлуi үшiн оны жертөлеге түсiрiп, 1-14 0 С жылылықта, 90% ылғалдылықта 8-12 а п таға дейiн сақтайды.

Изображение слайда
77

Последний слайд презентации: СҮТ ЖӘНЕ СҮТ ӨНIМДЕРIН ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН МАЛДӘРIГЕРЛIК САНИТАРИЯЛЫҚ

Осылай iрiмшiктiң жетiлу кезеңiнде оның дәмi, иiсi, консистенциясы мен түрi жақсарады. Б ұ л уақытта ақзат, сүт қанты және басқа с ү т қ ұ рамына кiретiн химиялық заттар ыдырап амин, сүт, сiрке, пропион, май қышқылдары мен эфир және басқа заттар пайда болып, оның дәмiн жақсартады. Казеин ыдырап, пайда болған аминқышқылдары : аргинин, гистидин, лизин, цистин, аспаргин, глютамин, гликокол, серин, треонин, аланин, метионин, пролин, тирозин, триптофан, фенилаланин, валин және лейцин - оған өзiне тән ерекше хош иiс бередi. Iрiмшiк жетiлiп жатқан кезеңiнде пайда болатын алкоголь, эфир т.б. ұ шпа қоспалар да, оның иiсi мен дәмiн жақсартуға қатынасады. Жетiлуге қойған iрiмшiктi бiрiншi 2-3 аптаның iшiнде к ү нiне бiр рет, келесi уақытта 3-5 тәулікте бiр рет аударып т ұ рады. Жетiлiп болған соң, сыртынан пар а финдейдi. П арафинделген iрiмшiктiң түрi жақсарады, сақтаған кезде көп кеппейдi, көгермейдi.

Изображение слайда