Презентация на тему: СӨЖ

СӨЖ
Жоспары:
Биологиялық ырғақ
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
Жарықкезеңдік
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
Биологиялық ырғақтар. Ұйқы
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
СӨЖ
Ұйқы және оның маңызы
СӨЖ
СӨЖ
Түс көру
Қорытынды
СӨЖ
1/24
Средняя оценка: 4.2/5 (всего оценок: 13)
Код скопирован в буфер обмена
Скачать (2045 Кб)
1

Первый слайд презентации: СӨЖ

Орындаған: Түменбай Ы.Н Тексерген: Атанбаева Г.К

Изображение слайда
2

Слайд 2: Жоспары:

1.Кіріспе 2.Негізгі бөлім. 2.1.Биологиялық ырғақтар. 2.2.Фотопериодизм 3.Қорытынды. 4.Пайдаланылған әдебиеттер

Изображение слайда
3

Слайд 3: Биологиялық ырғақ

Биологиялық ырғақ  -  биологияда  — биологиялық   процестер  мен  құбылыстардың   қарқыны мен сипатындағы мезгіл-мезгіл қайталанып отыратын өзгерістер реттілігі. Биологиялық ырғақ барлық тірі организмдерге тән және ол клеткалық процестерден бастап   популяциялық,  биосфералық   құбылыстарды қамтиды. Мұны зерттейтін   ғылым саласы —  биоритмология. Биологиялық ырғақ табиғи жағдайда қоршаған ортадағы құбылыстар өзгерістеріне сәйкес жүреді,  “ Биологиялық сағат ”   қызметін атқарады, организмнің уақыт пен кеңістікте бағдарлануына, қоршаған ортадағы өзгерістерге алдын -ала дайындалуға мүмкіндік береді.

Изображение слайда
4

Слайд 4

Изображение слайда
5

Слайд 5

Ал жануарларда биологиялық ырғақ әр түрлі   физиологиялық - биохимиялық   процестер (температура ауытқулары, гормондар бөлінуі,  РНҚ синтезі,  рибосома   құрылуы, клеткалардың бөлінуі, т.б.) активтілігінің кезеңділігімен бейнеленеді. Жеке органдардың, тіндердің, клеткалардың тәуелсіз ырғақтары биологиялық құбылыстардың мерзімдік реттілігін құрайды, тірі организмдерде жүретін барлық процестердің үйлесуіне негіз болады. Биологиялық ырғақ тұқым қуалайды және табиғи сұрыпталу мен организмдердің бейімделгіштігінің маңызды факторы болып табылады. Биологиялық ырғақ пайда болу себептеріне қарай   экзогенді   және   эндогенді   болып бөлінеді.

Изображение слайда
6

Слайд 6

Экзогенді биологиялық ырғақ — организмнің сыртқы күш әсеріне, қоршаған ортаның мерзімдік өзгерістеріне жауабы. Эндогенді ( дербес, ырықсыз ) биологиялық ырғақ тірі организмнің өзінде туындайтын активті процестердің толқынына сәйкес қалыптасады. Ол қайтарымды байланыс механизмімен реттеледі. Осы байланыс тұйықталатын биологиялық құрылым деңгейіне қарай   клеткалық, мүшелік, организмдік, популяциялық биологиялық ырғақтар болып жіктеледі. Маңызына байланысты биологиялық ырғақ физиологиялық ( тыныс алу,  қан   айналу, т.б.) және экологиялық ( организмнің сыртқы ортаның құбылмалы жағдайына бейімделуіне мүмкіндік беретін ) болып бөлінеді.

Изображение слайда
7

Слайд 7

Биологиялық ырғақтың қайталану кезеңі бірнеше   секундтан   ондаған жылдар аралығын қамтуы мүмкін. Қайталану мерзіміне қарай биологиялық ырғақ ультрадианды (1 минуттан 10 — 12 сағат аралығында ), циркадианды, тәуліктік ( бір тәулік ішіндегі жануарлардың физиологиялық құбылыстары мен қылығының бір заңдылықпен тербелуі ; бұл жарық, температура, ылғалдық әсеріне байланысты ), айлық ( айналымы жағынан ай фазасына — айдың толуына, 29, 53 тәулікке жуық ), жылдық немесе маусымдық ( жыл сайын қайталанып отыратын процестер : жануарлардың ұя салуы,  қоныс аударуы, өсу қарқынының өзгеруі ), көп жылдық ( ауа райының, тіршілік жағдайының планетарлық өзгеруіне байланысты ) және   теңіздің   көтерілу ырғағына сәйкес (24,8 немесе 12,4 сағат сайын байқалатын теңіздегі тіршілік заңдылықтары : қимыл белсенділігі,  газ алмасу   қарқыны, планктондардың жоғары-төмен ығысуы, т.с.с.) болып бөлінеді.

Изображение слайда
8

Слайд 8

Изображение слайда
9

Слайд 9

Изображение слайда
10

Слайд 10: Жарықкезеңдік

Жарықкезеңдік  (фотопериодизм). Ағзалардың көпшілігіне   жарықтың   тәуліктік ырғағы, яғни жарық ( күн   ұзақтығы ) мен қараңғы ( түннің ұзақтығы ) арақатынасындағы тәулік кезеңдері тән қасиет. Өсу және даму үдерістерінен керінетін ағза жауабы жарықкезеңдік ( грекше « рһоіо s » - жарық, « регіосіо s » - айналым ) деп аталады. Өсімдіктер   жарық ұзақтығының тәуелділігі бойынша ұзақ күндік өсімдік және қысқа күндік өсімдік деп бөлінеді. Ұзақ күндік есімдік тәуліктің жарық кезі 20 және одан ұзақ сағатка жететін үйектік ( полярлық ) шеңбері ауданында өседі. Мысалы, сары сояу (дурнишник) өсімдігі тәуліктің жарық кезі 21 сағатқа жеткенде ғана гүлдейді. Егер жарык кезінің ұзақтығы 21 сағаттан кем болса, онда бұл өсімдіктің үсікке тап болуы мүмкін. Солтүстік үйек шеңберінен аздап оңтүстікке қарай және оңтүстік үйек шеңберінен аздап солтүстікке қарай өсетін өсімдіктер қысқа күн өсімдіктері ( мысалы,  соя,  бамбук,  мақта,  тары,  жүгері,  темекі ) жатады. Бұл өсімдіктер ұзақ күн жағдайында гүлдей алмайды.

Изображение слайда
11

Слайд 11

Жарықкезеңдікке тек өсімдіктер ғана емес, жануарлар да жауап береді. Мәселен, құстар мен ірі сүтқоректілерде жарық кезендігі маусымдық жылыстауға, күзгі және көктемгі түлеу, қысқы ұйқыға жатуға және басқаларға байланысты. Жарық кезеңінің реттелуі   жануарлардың   маусымдық жыныс белсенділігі үшін де едөуір маңызы бар. Жарық кезеңді қөректену қылығына да әсер етеді. Оның әсерінен қоңыржай ендіктің жануарлары   калориясы   көбірек қорек іздей бастайды. Адамның жарық кезеңдігі маусымдық   эмоциялы   күйге әсер етеді. Мысалы, эмоциялы белсенділіктің көктемгі үдемелі каркыны баршаға мәлім.

Изображение слайда
12

Слайд 12

Изображение слайда
13

Слайд 13

Изображение слайда
14

Слайд 14: Биологиялық ырғақтар. Ұйқы

Биологиялық ырғақтардың маңызы. Табиғатта көптеген құбылыстар белгілі бір уақыт аралығында ырғақты түрде үнемі қайталанып тұрады. Мысалы, күн мен түннің ауысуы - белгілі уақыт аралығында күн белсенділігінің өзгеруі және т. б. Ырғақты өзгеріс адам ағзасында үнемі байқалады. Мысалы, жүректің соғуы, жүйке талшықтары аркылы қозу мен тежелудің таралуы және т. б. Тірі ағзаларға төн ырғақты өзгеріс -  биологиялық ырғақ   деп аталады. Биологиялық ырғақ белгілі бір уақыт аралығында ағзада қайталанып, оның тіршілік өрекетіне әсер етеді.

Изображение слайда
15

Слайд 15

Жер бетіндегі барлық тірі ағзалар тікелей ғарыштық факторлардың өсері аркылы дамиды. Әсіресе   күн сәулесі   белсенділігінің өзгеруі тірі ағзаларға ерекше әсер етеді. Адам ағзасының ішкі ортасы күн сәулесі белсенділігінің ауытқуына сәйкес өзгеріп отырады. Мысалы, магниттік толқынның әсерінен адамның кан кьісымьі өзгереді, орталық жүйке жүйесінің қызметі бұзылады. Күн сәулесі белсенділігінің өзгеруі адамның шығармашылық жұмыстарына да өсерін тигізеді. Тірі агзаларда болатын ырғакка   Айдың  да әсері бар. Жердің өз білігі (ось) бойынша козғалуы (24 сағатта ) төуліктік ыргакка өсер етеді. Жердің күнді айнала қозғалуы маусымдык ырғактарды қалыптастырады.

Изображение слайда
16

Слайд 16

Тірі ағзаларда болатын ырғақты зерттейтін ғылым -  хронобиология  ( гр.   « сһ ronos » - уақыт ) деп аталады. Кейде бұл ғылымды   биоритмология  (« b іо s» - тіршілік, « rhytmos » - ырғақтылық ) деп те атайды. Ырғақтылық - тірі ағзаларға төн касиеттердің бірі. Биологиялық ырғақтылық аркылы ағзалар сырткы орта жағдайларына бейімделіп өседі, дамиды, тіршілік етеді. Адам ағзасындағы ырғактылықтың үйлесімділігі жүйке жөне   эндокриндік жүйелер   аркылы реттеледі. Сонымен бірге адам ағзасы кызметінің ырғақтылығын реттеуде өлеуметтік факторлардың да маңызы зор. Адам белгілі жұмыс төртібіне, қоғамдық мекемелердің жұмыс ережесіне бағынады.

Изображение слайда
17

Слайд 17

Ұрықтың құрсақта дамуы кезінің өзінде-ақ биологиялық ырғақ калыптаса бастайды.  Нәрестенің   дүниеге келуі биологиялык ырғақтың қалыптасуында ерекше рөл аткарады. Қанайналымға, тынысалуға, ұйқы мен сергектікке байланысты ырғактар калыптаса бастайды. Ырғақтың қалыптасуында төрбиенің де рөлі бар. Мысалы, күн тәртібін дұрыс ұйымдастыру, бала ағзасындағы ырғактылыктың онтайлы калыптасуьша өсерін тигізеді.  Жасөспірімдік   кезеңінде ырғактылыктыд едөуір ауыткуы байқалады. Бұл негізінен жыныстык жетілуге тікелей байланысты. 20-30 жаста адам ағзасындағы ырғақтылық тұрақталып, жұмыс істеу әрекеті артады, өзін жақсы сезінеді. Адам ағзасында ұзақ мерзімді ырғакка кейбір аурулардың бірнеше жылдан соң кайталануын атауға болады. Жылдык ырғақ жыл маусымдарының алмасуымен тікелей байланысты. Температуралық өзгерістер, күн мен түннің ұзақтығы, құрғақ және ылғалды маусымдық өзгерістер басты рөл аткарады. Жылдық маусымдардың алмасуына сәйкес адамда   зат алмасу, жылу реттелу, жұмыс істеу   кабілеттері өзгереді. Күз бен кыста ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы түру өрекеті төмендейді.

Изображение слайда
18

Слайд 18

Апта ішінде де ырғақтылық өзгеріп тұрады. Сондықтан да ерте кездерден бастап-ақ апталық күн тәртібі белгіленген. Осыған сәйкес адамның жұмыс істеу кабілеті де өзгеріп тұрады. Әрбір 5 - 7 күн аралығында ағзадағы зат алмасу, орталық жүйке жүйесінің қызметі өзгеретіні анықталды. Адам ағзасында тәуліктік ырғақ айқын байқалады. Күн мен түннің ауысуы үйқы мен сергектілікке, жалпы зат алмасуга ерекше әсер етеді. Көптеген аурулар тікелей төуліктік ырғактың бүзылуынан пайда болады. Төуліктік ырғақ бұзылмау үшін дұрыс тамақтану, белгілі бір уақытта ұйықтау, тынығып алу қажет.

Изображение слайда
19

Слайд 19: Ұйқы және оның маңызы

Изображение слайда
20

Слайд 20

Адам күндіз белсенділік көрсетіп, сергек жүреді. Түнде ұйықтап, тынығады. Адам өз өмірінің үштен бір бөлігін ұйқымен өткізеді. Ұйқы кезінде зат алмасу бөсендейді, жүректің соғу жиілігі баяу лайды және т. б. Дегенмен де, ұйқы - белсенді түрде жүретін психикалык және физиологиялық   үдеріс. Ұйқы - мидың үйлесімді кызметінің бір көрінісі. Ұйқы кезінде ми күндізгі алған ақпараттарды асыкпай талдап, ертеңгі қызметіне кажетті бағасын белгілейді. Ұйқы аркылы ағза өзінің жұмыс істеу кабілетін калпына келтіреді. Жасушалар қоректік заттарды белсенді түрде пайдаланып,  энергия   жинакталады. Үйқының белгілі бір уакытында мидың белсенді қызметі күндізгіден де артатыны анықталды.

Изображение слайда
21

Слайд 21

Жаңа туған нәресте тәулігіне - 21-22 сағат, алты айлық   нәресте  14 сағат, бір жасар сәби 13 сағат үйыктайды. Төрт жасар сәби төулігіне - 12 сағат, жеті жасар бала - 11 сағат, он жасар бала - 10 сағат ұйықтайды. 15 жасар жасөспірім төулігіне - 9 сағат, 17 жасар жасөспірімдер 7 - 8 сағат ұйықтаса да жеткілікті. Ұйқы кезіндегі мидың белсенділігіне байланысты үйкы екі түрге бөлінеді. Оның бірі баяу ұйқы екіншісі - тез ұйқы. Баяу ұйқы кезінде ми қыртысында баяу,  биоэлектрлі толқындар   пайда болады. Бұл кезде тынысалу, тамырдың соғуы баяулайды, бұлшықеттер босаңсиды,  қан қысымы   төмендейді. Адамның козғалыс белсенділігі төмендеп, тез ұйқыға кетеді.

Изображение слайда
22

Слайд 22: Түс көру

Түс көру - ми жұмысының бір көрінісі. Тез ұйқы кезінде көрген түс көбірек есте қалады. Адам ұйқының екі кезеңінде де ( баяу және тез ) түс көреді. Түс көру кезінде ми белсенді жұмыс атқарады. Көптен бері ойда жүрген жагдайлар белгілі реттілікпен түске кіреді. Кейде өмірде шешуі табылмай жүрген мәселелер түс көру кезінде нақты бейнеленеді. Түс көру - ми жұмысының бір көрінісі. Тез ұйқы кезінде көрген түс көбірек есте қалады. Адам ұйқының екі кезеңінде де ( баяу және тез) түс көреді. Түс көру кезінде ми белсенді жұмыс атқарады. Көптен бері ойда жүрген жагдайлар белгілі реттілікпен түске кіреді. Кейде өмірде шешуі табылмай жүрген мәселелер түс көру кезінде нақты бейнеленеді.

Изображение слайда
23

Слайд 23: Қорытынды

Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым- қатынасы ерекше маңызға ие болып отыр. Жер шарындағы халық санының жедел өсуі және көптеген елдердің индустриалды дамуы табиғи ресурстарды пайдалануды еселеп арттырып, адамның табиғатқа әсерінің көлемін өсіре түсуде. Экологиялық факторлардың уақыт және кеңістік бойынша өзгеруі- геологиялық, гелиоклиматтық )күн көзіне байланысты ауа райының қалыптасуы) және астрономиялық құбылыстарға байланысты және олар тіршілік иелеріне, тірі организмдерге өз дегеніне көндіретін басқарушы қызметін атқарады. Биологиялық ырғақтар мен фотопериодизм – организмдер тіршілігіндегі ырғақты қайталанулар процестерінде көптеген әсер етуші немесе қозғаушы факторларлар.

Изображение слайда
24

Последний слайд презентации: СӨЖ

Пайдаланылған әдебиеттер. А.Ж.Ақбасова. Г.Ә.Экология. жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. А.Баешов. Экология негіздері. Түркістан, Яссауи университеті, 2000. А.К.Бродский. Жалпы экологиялық қысқаша курсы. Г.С.Оспанова. Г.Т.Бозшатаева. Экология.

Изображение слайда