Презентация на тему: Исем ясалышы »

Реклама. Продолжение ниже
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
« Исем ясалышы »
1/20
Средняя оценка: 4.7/5 (всего оценок: 68)
Код скопирован в буфер обмена
Скачать (631 Кб)
Реклама. Продолжение ниже
1

Первый слайд презентации: Исем ясалышы »

Башкарды : филология факултетыны ң 3 курс, 031 төркем студенты Сәфәргалиева Гөлназ

Изображение слайда
1/1
2

Слайд 2

Татар телендә исемнәр фонетик, лексик -семантик, морфологик ( кушымчалау ), сүз кушу һ әм морфологик-синтаксик ысуллар белән ясалалар. Шулай ук сүзләрне кыскарту – аббревиация дә телебездә активлаша бара. Бу ысулларның беренче икесе, ягъни фонетик һәм лексик -семантик ысул тел белеменең «Фонетика» һәм «Лексикология» бүлекләрендә өйрәнелә, шуңа күрә биредә морфологиягә турыдан -туры мөнәсәбәте булган ысулларга гына тукталып үтәбез. Исемнәрнең ясалышы.

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
1/2
3

Слайд 3

Морфологик ( кушымчалау ) ысул белән исем ясалышы. Сүз ясагыч кушымчалар ярдәмендә исемнәр төрле сүз төркемнәреннән : икенче бер исемнән, сыйфаттан, саннан, фигыльдән ясалалар. Исемнән исем ясагыч кушымчалар : - чы /-че кушымчасы – продуктив кушымча, хәзерге көндә дә исем ясалышында катнаша : нефтьче, компьютерчы, сәясәтче һ.б. Бу кушымча белән ясалган исемнәрнең гомуми сүз ясалыш мәгънәсе – эш башкаручы затны белдерә. Мотивлаштыручы нигезнең нинди семантик төркемчәгә керүенә һәм лексик мәгънәсенә карап, сүз ясалыш мәгънәсе дә төрлечәрәк формалаша, һәм ясалма сүз :

Изображение слайда
1/1
4

Слайд 4

ә) билгеле бер корал ярдәмендә эшләүче затны белдерә : чалгычы, тракторчы, комбайнчы, компьютерчы, тырмачы һ.б.; б) билгеле бер у р ы н д а эшләүче яки хәрәкәт итүчене белдерә : колхозчы, китапханәче, кибетче, сәфәрче, юлчы һ.б.; в) сәяси-иҗтимагый, мәдәни, яисә әдәби агым тарафдарын белдерә : мәгърифәтче, милләтче, сәясәтче, һ.б.; г) тискәре мәгънәдә нинди дә булса эшкә һәвәслек күрсәтүче затны белдерә : ялганчы, гайбәтче, тәмәкече, эчкече һ.б. а) билгеле бер объект белән эш итүче профессия иясен белдерә : нефтьче, тикшерүче, ташчы, тарихчы, телче, әдәбиятчы һ.б.;

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
1/2
5

Слайд 5

- лык/-лек кушымчасы гадәттә табигать күренешен белдергән сүзләргә, кеше һәм хайван әгъзалары атамаларына һәм абстракт мәгънәле сүзләргә ялгана : а) табигать күренешенә бәйле предмет атамаларына ялганып, шул предметларның җыелмасын тупланмасын белдерә : каенлык, ташлык, җиләклек, аланлык, комлык, печәнлек һ.б. ә) төрле әгъзаларның исемнәренә ялганып махсус җайланма атамасын белдерә : күзлек, битлек, башлык, аркалык, түшлек һ.б. б) иҗтимагый-сәяси һәм административ терминнар ясауда катнаша : ханлык, патшалык, коллык, кешелек һ.б.

Изображение слайда
1/1
6

Слайд 6

в ) төрле профессия, иҗтимагый-сәяси, фәнни эшчәнлек атамалары ясала : профессорлык, рәислек, мәгърифәтчелек, балыкчылык һ.б. Бу очракта еш кына кушымчалар бер-бер артлы ялганып, сүз ясалыш чылбыры барлыкка килә : балык- чы -лык, кош- чы -лык. Шундый ук катлаулы очрак-ларга - сызлык /- сезлек џ.б. кебек кушымчалар да кертелә : саусызлык, эшсезлек һ.б. г) саннарга ялганып, акча берәмлекләре исемнәре ясала : унлык, иллелек, йөзлек, меңлек. д) сыйфатларга ялганып килгәндә билге мәгънәсен гомумиләштерә һәм абстракт мәгънәле исемнәр ясый : яшьлек, гүзәллек, тынычлык, бердәмлек, яшеллек, чисталык, пөхтәлек һ.б.

Изображение слайда
1/1
7

Слайд 7

- даш /- дәш кушымчасы исемнәргә кушылып, урын, вакыт, эш-шөгыль буенча уртаклыкны белдерә торган исемнәр ясый : в) эш, шөгыль буенча уртаклык, бергәлек : фикердәш, сердәш, сабак-таш, группадаш, каләмдәш һ.б. а) урын буенча бергәлек : юлдаш, бүлмәдәш, якташ, авылдаш һ.б. б) бер халык, милләт буенча бергәлек:милләттәш ; аерым очракта сыйфатлар ясала : тугандаш һ.б.; ә) вакытка мөнәсәбәтле бергәлек : яшьтәш, замандаш, курсташ, һ.б.;

Изображение слайда
1/1
Реклама. Продолжение ниже
8

Слайд 8

- лы /- ле кушымчасы. Төрле шәһәр, ил кешеләрен атау ө чен бу кушымча белән дагыстанлы, америкалы, мәскәүле кебек исемнәрнең ясалышы соңгы чорларга караган яңа күренеш дип бәяләргә кирәк, асылда алар москвич, американец кебек сүзләрдән калька рәвешендә ясалганнар.

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
1/2
9

Слайд 9

Фигыльдән исем ясагыч кушымчалар. Телдә иң еш очрый торган фигыльдән исем ясагыч кушымчаларга хәзерге көндә инде продуктивлыгын югалткан -к/- ык /- ек, ак /- ә к, -гак/- гәк кушымчалары керә. Бу кушымчалар ярдәмендә фигыльдән төрле сүз ясалыш мәгънәсенә ия булган яңа исемнәр ясала :

Изображение слайда
1/1
10

Слайд 10

а) фигыль нигезендә белдерелгән эш-хәлне үтәү өчен кирәк булган корал мәгънәсендәге исемнәр : көрә -к, тара-к, илә -к, ура-к һ.б. ә) эшнең нәтиҗәсен белдергән исемнәр : сыз-ык, телә -к, бүл-ек, кис- әк, бизә -к һ.б. г) эш-хәлнең башкаручы субъектын белдергән исемнәр : кун- ак, акса -к, курык-ак ( куркак ) һ.б. в) эшнең объектын белдергән исемнәр : терә -к, када -к һ.б. б) эш-хәлнең урынын белдергән исемнәр : тор- ак, ят-ак, кышла -к, бат-как һ.б.

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
Изображение для работы со слайдом
Изображение для работы со слайдом
Изображение для работы со слайдом
Изображение для работы со слайдом
1/6
11

Слайд 11

- гыч /- геч, - кыч /-кеч кушымчалары ярдәмендә корал мәгънәсен ( сөзгеч, кыргыч, чәчкеч, ачкыч, кискеч һ.б.) һәм эш башкаручы субъектны ( белгеч, очкыч, ерткыч, корткыч, теркәгеч һ.б ) белдергән исемнәр ясала. - гы /- ге, - кы /- ке кушымчалары : а) шулай ук эшне башкару өчен кирәкле булган корал мәгънәсендәге исемнәр ясый : чәнеч-ке, пыч-кы ( пыч-кыч – кисә сүзеннән ), себер-ке, чал- гы, киер-ге, сос-кы һ.б.; ә) процесс атамасын белдергән исемнәр ясала : той- гы, йо-кы ( ою – уйку сүзеннән ), көл-ке һ.б.

Изображение слайда
1/1
12

Слайд 12

- ма /- мә кушымчасы белән ясалган исемнәргә фигыль нигезендә белдерелгән эшнең нәтиҗәсен һәм атамасын, объектын, урынын һ.б. белдерү кебек сүз ясалыш мәгънәләре хас : а) нәтиҗәне белдергән исемнәр : яр- ма, кабарт-ма, бүл-мә, туңдыр-ма һ.б.; ә) эшнең объектын белдергән исемнәр : күргәз-мә, сал- ма, тарт-ма, белеш-мә, җәй-мә һ.б.; в) эшнең атамасын белдергән исемнәр : киңәш-мә, утыр-ма ( утырмага бару); г) ясалма исемнәр эшнең урынын белдерәләр : оеш-ма, бас- ма һ.б.

Изображение слайда
1/1
13

Слайд 13

-ым/-ем, -м кушымчасы ярдәмендә эшнең нәтиҗәсен, объектын, субъектын белдергән исемнәр ясала : а) эшнең нәтиҗәсен белдергән исемнәр : сыз-ым, бәйлә -м, сөйлә -м, тез-ем һ.б.; ә) эшнең объектын белдергән исем : ки -ем; б) субъектын белдергән исемнәр : яв-ым, аг-ым. Йот- ым, тел-ем, каб-ым, учла-м, тот- ам, чемет -ем кебек сүзләр күбрәк икенче бер исем белән кулланылалар һәм сыйфатларга якын мәгънә белдерәләр : бер йотым су, бер телем икмәк, бер учлам арыш, бер чеметем тоз һ.б.

Изображение слайда
1/1
14

Слайд 14

- ыш /- еш, -ш кушымчасы. Бу кушымча ярдәмендә фигыльләрдән эшнең нәтиҗәсен һәм атамасын белдергән исемнәр ясала : а) от- ыш, казан- ыш, уң-ыш, төзел-еш һ.б. ә) кара-ш, йөре -ш, күрен-еш, җ ыел-ыш, утыр-ыш, кылан-ыш һ.б. - ыч /- еч кушымчасы күпчелек очракта хис-тойгыларны белдергән фигыльләргә ялгана һәм шул эмоциональ халәтне атый торган исемнәр ясый : сөен-еч, куан-ыч, юан-ыч, ышан-ыч, ү кен-еч, көен-еч.

Изображение слайда
1/1
Реклама. Продолжение ниже
15

Слайд 15

Сирәгрәк эшнең объектын белдергән : ү тен-еч, коралын белдергән – чүке-еч, яки процесс атамасын белдергән – ышан-ыч, исемнәр ясала. - гын /-ген кушымчасы эшнең атамасын яки субъектын, объектын белдергән исемнәр ясый : а) ян-гын, таш-кын ( ташы+кын ), уп-кын ; ә) кач-кын, оч-кын, чап-кын ; б) тот- кын һ.б. Бу кушымчалардан тыш, сүз ясалышы буенча һәм башка грамматик хезмәтләрдә сирәгрәк очрый торган кушымчалардан - ынты /- енте ( йогынты, кисенте ), - вык /-век ( шарлавык, гљрләвек ), - выч /- веч ( калкавыч, янавыч ), - ымта /- емтә ( кушымта ), -дык/-дек ( табылдык, калдык ), - са /- сә ( култыкса ), - галак /- гәләк, - ганак /- гәнәк ( шугалак, сырганак ) һәм башка кушымчалар китерелә. һ

Изображение слайда
1/1
16

Слайд 16

Сүз кушу ысулы белән исем ясалышы ( синтаксик ысул ). Сүзләр кушу ысулы белән татар телендә кушма, тезмә һәм парлы исемнәр ясала. Кушма исемнәрнең төзелеш буенча түбәндәге төрләре бар: а) исем + исемн ә н торган кушма сүзләр : сабантуй, көньяк, төньяк, тукранбаш, елъязма, җирҗиләк, ташкүмер, тимерчыбык, кулъяулык, ашъяулык һ.б.; ә) сыйфат + исемнән торган кушма исемнәр : аккош, акбур, актамыр, терекөмеш, озынборын, сорыкорт, кызылтњш һ.б.; б) сан + исемн ә н торган кушма исемнәр : ө чпочмак, өчаяк, бишбармак, кыргаяк, тугызбуын ( гөл исеме ) һ.б.; в) алмашлык + исемнән торган кушма исемнәр : ү заң, үзидарә, ү загач һ.б.; г) исем + - ыр /-ер кушымчалы сыйфат фигыльдән торган кушма исемнәр : илбасар, юлбасар, эзтабар, Илсөяр һ.б.; д) исем + фигыль калыбында шулай ук күп кенә ялгызлык исемнәр дә ясалган : Иштуган, Гөлүсә, Айтуган, Ханкилде һ.б.;

Изображение слайда
1/1
17

Слайд 17

Парлы исемнәр ү зара тезүле бәйләнештәге ике сүз янәшә килү юлы белән ясала. Аларның түбәндәге төрләре бар: а) үзара якын мәгънәле яки синоним сүзләр янәшә килү : агай-эне, дус-иш, аң-белем, җил-давыл, гореф-гадәт, буй-сын, моң-зар, урын-җир, җиләк-җимеш һ.б.; б) капма-каршы мәгънәле сүзләр ( исем, сыйфат һ.б. янәшә килеп, исемнәр ясала ): ут -су, җир-күк, карты- яше, олысы-кечесе, сату-алу, алыш-биреш, керем-чыгым, юк -бар һ.б.; в) икенче компонент архаиклашкан сүз : мал- туар, иген -тару, туган-тумача, бала-чага, кыз-кыркын, савыт-саба һ.б.; г) икенче компонент беренче сүзнең ясалма рәвештә үзгәртелгән фонетик варианты: малай-шалай, калдык-постык, имеш-мимеш, тимер-томыр һ.б.; д) компонентлары аерым кулланылмый торган сүзләр : ыгы-зыгы, чыр -чу, шау -шу һ.б.; е) компонентлары мәгънә ягыннан гомуми күзаллаулы ( ассоциатив ) бәйләнештә генә торган парлы сүзләр. Мондый сүзләрнең мәгънәсе гадәттә компонентлар мәгънәсе суммасына караганда киңрәк була. М-н: ипи-тоз – гомумән сый-хөрмәт мәгънәсендә ; йорт-җир – хуҗалык һәм аның барлык атрибутлары ; хәбәр-хәтер, кунак- төшем, түшәк -ястык кебек парлы сүзләрне дә шул ук төркемгә кертергә мөмкин.

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
1/2
18

Слайд 18

а) контекстта исемләшкән сыйфатларның кайберләре морфологик яктан аерымланып ( изоляцияләнеп ) тулысынча исем сүз төркеменә күчә. М-н: кара ( язу карасы ), карт, чал, бай, ялагай, сукыр ( сукырлар йорты ), телсез, хәрби һ.б. Морфологик-синтаксик ысул белән исем ясалышы (конверсия). Бу ысул белән исемнәр күбрәк сыйфатлардан, сыйфат һәм исем фигыльләрдән ясала :

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
1/2
19

Слайд 19

Искәрмә : 1. күк ( күк йөзе ), суык ( суык җанны тындырмый – мәкаль ), җылы ( җылы сөяк сындырмый – мәкаль ), якты ( ярыктан якты төшә ) караңгы ( караңгы төште ) һ.б. Мондый сүзләрне галимнәр конверсиядән бигрәк, борынгы синкретизм күренеше дип аңлату ягында торалар. 2. Татар грамматикасында (т. I) конверсия ысулы белән исем ясалышы ( ул шулай ук башка сүз төркемнәренә дә карый ) артык киңәйтеп күрсәтелгән. Анда мисал рәвешендә китерелгән яңа, читен, элекке, кызу, кыю һ.б. сүзләрне тулысынча исемгә күчкән дип карау бик бәхәсле. ә) - учы /- ү че кушымчалы сыйфат фигыль исемләшү аша тулысынча исемгә күчә : укучы, тегүче, тукучы, төзүче, язучы, сатучы, сатып алучы һ.б.; төрле фәнни терминнар да еш кына шул юл белән ясала : санаучы, бүлүче, уртак ваклаучы – математик терминнар һ.б.; б ) - ачак /- әчәк кушымчалы сыйфат фигыльдән күчкән исемнәр : киләчәк, күрәчәк ( язмыш мәгънәсендә ), алачак, бирәчәк ; в) - мыш /-меш кушымчалы архаиклашкан үткән заман сыйфат фигыльдән : тормыш, язмыш, сынамыш һ.б.; г ) -у/-ү кушымчалы исем фигыльдән күчкән исемнәр : уку ( укулар башланды ), язу ( язуы матур ), буяу, сайлау ( сайлау көне ) һ.б.

Изображение слайда
1/1
20

Последний слайд презентации: Исем ясалышы »

Иг ъ тибарыгыз өчен рәхмәт!

Изображение слайда
Изображение для работы со слайдом
1/2
Реклама. Продолжение ниже